Özet. Yazılım üretim hattı, karmaşık bilgi sistemlerinin pazara sunulmasında üretim maliyetlerinin kontrollü gerçekleşmesi ve üretim süreçlerinin kısaltılmasını hedefleyen yenilikçi bir yazılım mühendisliği yaklaşımıdır. 2013 yılı başından itibaren, Cybersoft ve Şeker Bilişim çalışanları tarafından Şekerbank'a verilen yazılım hizmetlerinin maliyetinin "İşlev Puanı" (Function Point) ölçüm sistemine göre hesaplanmasına karar verilmiştir. Yeni süreçte gereksinim analizinden maliyetlendirme çalışmalarına, talep planlamadan üretkenlik hesaplamalarına kadar olan yazılım üretim sürecinin geniş bir kısmı kurum bazında evrime uğramıştır. Gelinen noktada elde edilen istatistiksel veriler ile takım bazında üretkenlik hesapları yapılmakta ve işlev puanı bazında yıllık hedefler belirlenebilmektedir. Hedefler ve üretkenlik katsayıları doğrultusunda kaynak planlaması daha bilinçli olarak yapılabilmekte, üretkenlik katsayıları göz önünde bulundurularak iyileştirme gerektiren modüllerin yeniden yapılandırılmasına karar verilebilmektedir. Şeker Bilişim ve Cybersoft, IFPUG işlev puan metriği ile yazılım üretim hattında ölçümleme yapılmasını sağlamıştır. Anahtar Kelimeler. işlev puanı, yazılım ölçümü, yazılım üretim hattı, üretkenlik katsayısı
Günlük yaşantımızın her alanında karşımıza çıkan yazılımların kontrol edilebilmesi,
yazılım sistemlerinin olması gerektiği gibi sorunsuz çalışabilmesi ve daha iyi hale
getirilmesi için son derece önemlidir. İhtiyacımız olan bu kontrolu sağlayan alan ise yazılım
ölçümüdur ve mühendislik alanının temelini oluşturmaktadır. Diğer bir deyimle yazılım
büyüklüğü, kalitesi ve üretkenliği doğru ölçülene kadar "yazılım mühendisliği" ifadesinin
kullanımı uygun olmaz; doğru ölçümün olmadığı yerde mühendislikten bahsedilemez [
Cybersoft, 1995 yılından beri yüksek bilgi teknolojileri ve nesneye yönelik uygulama geliştirme yaklaşımları ile kamu ve özel sektör bilişim teknolojileri projelerinin geliştirilmesini üstlenmektedir. Şirket, kamu sektörüne yönelik bilgi teknolojileri projelerinin geliştirilmesinin yanı sıra, finans, reel sektör ve telekomünikasyon çözümlerinin üretilmesi yönünde faaliyet göstermektedir. Başta kamu kurumları ve bankalar için yapılanlar olmak üzere birçok büyük projeyi yürüten Cybersoft'un 2012 yılı itibariyle 400'e yakın çalışanı bulunmaktadır. Türkiye'nin önde gelen finansal kuruluşları arasında yer alan Şekerbank'a hizmet vermek üzere Cybersoft tarafından Şeker Bilişim kurumunun ağırlıklı hissesi alınmıştır. Ağustos 2013 tarihinden itibaren bankanın ihtiyaç duyduğu geliştirme hizmetlerini Şeker Bilişim ve Cybersoft vermekte, banka bu süreçte uluslararası bir danışmanlık firmasından danışmanlık hizmeti almaktadır. 2.2
Yazılım üretim hattı, yeniden kullanılabilirliği baz alarak üretim maliyetlerinin kontrol
edilmesi ve karmaşık bilgi sistemlerinin pazara sunulması süreçlerinin kısaltılması
amacıyla klasik üretim hattı [
2012 Eylül ayı itibariyle bankanın tüm yazılım ihtiyaçları Şeker Bilişim üzerinden yürütülmeye başlanırken Şeker Bilişim ve Cybersoft organizasyon şemasında yenilikçi bir yaklaşımla tüm birimlerden ayrı bir "Ürün Yönetimi Müdürlüğü" kurmuştur. Organizasyon şeması Şekil 1'de verilmiş olan bu bölüm kapsamında çalışmalarına devam eden "Ürün İyileştirme Grubu" mevcut uygulamaların denetimlerini yapmaya ve oluşan hata/eksiklikler ile birlikte bankanın talep etmiş olduğu düzeltici faaliyet (refactoring) isteklerini de karşılamaya başlamıştır. Zaman zaman teknolojik olarak geri kalmış bölümlerin yeni altyapılarda degiştirilmesi (restructuring) de eğitim ve bakım hizmetleri kapsamında gerçekleşmesi hedeflenmektedir. Yine Ürün Yönetimi bölümü kapsamında "Üretim Planlama" grubu kurulmuş ve bu grup 2013 yılı başı itibariyle bankadan gelen tüm taleplerin maliyetlendirilmesi, planlanması ve takip edilmesi işini yürütmeye başlamıştır. Bankaya verilen yazılım hizmetlerinin maliyeti, 2013 yılı başından itibaren "İşlev Puanı" (Function Point) ölçüm sistemine göre tespit edilmektedir. Bu tarihten önce ücret harcanan saat bazında hesaplanmıştır. Yeni hesaplama yöntemine göre ise hesaplanacak maliyetler, bankaya sağlanan yazılım hizmetinin ağırlığına göre tespit edilecektir. Bu yöntem kullanılan yazılımın işlevsel özelliklerini dikkate alan bir yöntemdir.
Şekil. 1. Ürün Yönetimi Müdürlüğü organizasyon şeması
1 FP'nin Bedeli. Yeni maliyetlendirme süreci öncesinde tüm taraflarda 1 işlev
puanının (1 FP) bedeli konusunda soru işaretleri vardı. Ulusal yazılım dünyasında benzer
ölçüde işlev puanı kullanımının örneği olmadığından yurtdışında ve literatürde endüstri
standartları incelendi [
İşlev Puanı Nedir?
İşlev puanı bir bilgi sisteminin kullanıcıya sunduğu işlevselliğin ölçüm birimidir.
Albrecht tarafından 1979 yılında ortaya atılan kavram [
Uluslararası İşlev Puanı Kullanıcıları Grubu (IFPUG), yazılım projelerinin ölçümü için
standart oluşturma çalışmalarını başlatmış, şu an itibariyle ISO standardı olan 4.3
versiyonunu üretmiş oluşumdur. IFPUG Sayım Uygulaması Kılavuzunda 4.3(CPM 4.3)
belirtildigi üzere işlev puanı (Function Point), "IFPUG Fonksiyonel Büyüklük" ölçüm metoduna
göre hesaplanan yazılım işlevsel büyüklüğünün ölçüm birimidir ve kısaca FP olarak ifade
edilir [
Süreç
Bu bölümde işlev puanının banka üretim hattı için uygulanmasına karar verilmesinden,
adaptasyon ve olgunlaşma süreçlerine, aktif olarak kullanıma başlanması ile birlikte elde
edilen istatiksel verilere ve bu veriler ile başlayan üretkenlik hesaplamalarından üretim
takibi yapılmasına yönelik gerçekleşen süreç iyileştirme çalışmalarına yer verilecektir.
Şeker Bilişim bünyesinde yapılan işler talepler üzerinden yürütülmektedir. İşlev
puanının mevcut sisteme adapte edilmesinde talep türlerinin önemi ortaya çıkmış ve belirlenen
kriterlere göre talep tür ayrıştırmasının yapılması çözümüne başvurulmuştur.
Şekil. 2. Bir uygulamanın IFPUG FSM yönteminin kullanıcısının bakış açısıyla görünümü [
Hibrit Talep. IFPUG FP hesaplama versiyon 4.3 standardına göre maliyeti hesaplanabilen ve ek olarak işlevsel olmayan öğeler içeren taleplerdir. Bu tür taleplerin toplam maliyeti fonksiyonel maliyet ve fonksiyonel olmayan maliyetler ayrı ayrı hesaplanıp toplanmaları sonucunda bulunmaktadır. 4.2
Yazılımın talep edilmesinden üretim ortamına geçmesine kadar olan süreçte talep birçok adımdan geçmekte ve bu adımların bir kısmında ürün ile ilgili dokümanlar üretilmektedir. Bu aşamada talep büyüklüğü eşik değeri olarak belirli bir işlev puanı belirlenerek işlevce küçük olan taleplerin işlevce büyük olan taleplere göre daha kısa bir sürece dahil olması sağlanarak üretim hattının daha verimli çalışması hedeflenmiştir. Bu hedef sonucunda maliyeti eşik değerinden küçük veya eşit olan talepler minör talep, eşik değerinden büyük olan talepler ise majör talep olarak adlandırılmaktadır. Bazı istisnalar hariç minör talepler minör sürece tabi olup analiz ve tasarım adımlarına uğramadan süreci daha az dokümantasyon gereksinimi ile hızlıca tamamlarlar. Majör talepler ise minör taleplerden farklı olarak kalite süreçlerine girer ve daha detaylı analiz ve tasarım dokümanları üretilir. 4.3
PF, süreç çarpanı, maliyeti hesaplanan uygulamanın üretim sürecinde tabi olduğu geşitli süreçlerin üretimdeki paylarının toplamına denk gelmektedir. Majör ve minör uygulamaların tabi oldukları süreçleri maliyet hesaplamasına yansıtabilme amacıyla kullanılmaktadır. Süreç çarpanı maliyetin süreçlere dağıtılmasını sağladığı gibi üretim hattında ilerleyen işlerin iptali durumunda kısmi maliyet hesaplanmasını sağlamaktadır. En fazla 1,00 değerine sahip olabilir. Tablo 1'de talep türü ve talep büyüklüğüne sahip örnek uygulamalar için üretim sürecinde çeşitli süreçlerin üretimdeki paylarına göre hesaplanan örnek süreç çarpanları gösterilmektedir.
PF
A
HLD
D
QC
DEV
AT
BT (1)
A T : alfa test süreç çarpanı
Süreç çarpanının Denklem 2'de görüneceği üzere net maliyet hesaplamasına doğrudan etkisi bulunmaktadır.
CFP
PF * aFP (2) denklemde
P F : süreç çarpanı a F P : duzenlenmiş işlev puanı
Tablo 2'de farklı talep türü ve talep büyüklüğüne sahip örnek uygulamaların farklı PF değerlerine göre hesaplanan CFP net maliyeti gösterilmektedir. Hesaplamalarda minör/majör eşik değeri olarak 3 FP kullanılmıştır. 4.4
Maliyeti belirlenen her talep için planlama uzmanları Şekil 3'de görülen üretim hattı durumu bilgisinden yararlanarak ilgili talebin karakteristiği doğrultusunda
ve talep üzerinde kullanılabilecek kaynak miktarı ile olası entegrasyon durumlarına
göre talep bitiş tarihini belirlerler. Talepler ile ilgili planlanan geliştirme süresi ve çalışan
sayısı hesaplamaları için temel olarak basit COCOMO denklemlerinden Denklem 5 ve
Denklem 6 kullanılmaktadır [
E ab (KLOC )b b E
CFP
DM D
cb E db , cb = 2,5, db = 0,35 denklemlerde
E : harcanan efor (adam-ay)
K L O C : tahmini kod satırı (103 satır) ab,bb,cb,db : COCOMO katsayıları
D : geliştirme süresi (ay)
P: gereken çalışan sayısı (adet)
[
Şekil. 3. Temel Bankacılık - 1 Birimine Ait Üretim Hattı Durumu 4.5
Maliyetlendirme ve Planlama Süreç Gozlemleri İşlev puanı analizinin bir talep üzerinde uygulanabilmesi için talep ile ilgili işlevsel gereksinimlere ihtiyaç duyulmaktadır. Talepler ile ilgili detayli bilgi mevcut olmadığı için geçiş sürecinin ilk denemelerinde maliyetlendirme uzmanlarınca ilgili modül sorumluları ile toplantı yapılarak sözlu bir iletişim sonucunda işlevsel gereksinimler belirlenip tahmini maliyet verilmekteydi. Şekil 5 ve Şekil 6'da göruleceği üzere talepler üretim hattında tahmini maliyet verildikten ve talep planlandıktan sonra analiz, üst seviye tasarım ve tasarım adımlarından geçerek kesin maliyet adımına gelirler. Bu adımda analiz ve tasarım dokümanlarından elde edilen detaylı veriler ışığında kesin maliyet verilmektedir. Yeni maliyetlendirme sisteminde geçiş aylarında işlev puan hesaplamaları ağırdan alınmış ve Şekil 4'de üretim hattına 2013 Ocak ayında 1824 FP iş planlanarak diğer aylara oranla hatta daha az iş yüklendiği ve devam eden aylarda bu oranın arttığı gözlemlenebilmektedir. Geçiş ayında gözlemlenen bu düşük performansın nedeni olarak maliyetlendirme adımında yaşanan teknik sıkıntılar, eski alışkanlıklar yüzünden çalışanların degişime karşı direnç göstermeleri ve işlevsel gereksinimlerin
Şekil. 4. Şeker Bilişim Üretim Hattı Planlama ve Üretim Takibi elde edilmesinde harcanan eforları gösterebiliriz. Süreç iyileştirme çalışmalarımızın bir sonraki aşamasında geçiş ayında denediğimiz işlevsel gereksinimlerin çıkarılması için başvurduğumuz bire bir iletişim yöntemi terk edilerek ilgili modül sorumluları ve iş analistlerinin paydaşı oldukları ön gereksinim analiz dokümanının hazırlanması sağlanarak yazılı ve daha net veriler ışığında tahmini maliyet verebilmek mümkün olmuştur. 4.6
Güncel süreç iyileştirme çalışmalarından bir diğeri de yoğun bir tempoda gerçekleştirilen kapsam toplantılarıdır. Aylık ve dönemlik planların daha efektif ve daha bilinçli yapılabilmesi amacıyla banka hedefleri doğrultusunda havuz taleplerinin maliyetlendirilebilmesi için geniş kapsamlı gereksinim belirleme çalışmaları yürütülmektedir. Bu çalışmalara proje ofisi, iş birimi, iş analistleri, modül yöneticileri ve üretim planlama uzmanları katılmaktadır. Kapsam toplantılarının sonucunda üretim hattının durumunu geniş bir açıyla değerlendirmek mümkün olacağı için iş hedeflerinin daha uzun vadeli belirlenebilmesi ve de önceliklendirilebilmesi sağlanacaktır.
G ö z l e m l e r Güncel çalışmalarda özellikle entegrasyon çalışması gerektiren taleplerde gereksinim belirlemekte zorluk yaşandığı gözlemlenmekte ve bunun doğru maliyetlendirme yapılmasını zorlaştıracağı öngörülmektedir. Bununla birlikte yazılım geliştirme verimliliğinin arttırılabilmesi için ilgili modül yazılım analistlerinin gereksinim belirleme çalışmalarına katılımının en aza indirgenmesi arzulanmakta ancak iş analistlerinin teknik altyapısının yeterli olmamasından ötürü arzu edilen verimlilik elde edilememektedir. Şekil. 5. Yazılım Üretim Süreci İş Akışı 1. Kısım Şekil. 6. Yazılım Üretim Süreci İş Akışı 2. Kısım
İş analistleri teknik konularda eğitilerek kapsam toplantılarında ve gereksinim belirleme çalışmalarında teknik anlamda katkıda bulunarak yazılım analistlerinin gereksinim belirleme çalışmalarındaki sorumluluğu en aza indirgenecek ve böylece yazılım geliştirme verimliliği arttırılacaktır. Üretkenliğe göre sıkıntılı modüllerin gerekli mühendislik aksiyonlarına başvurularak yeniden yapılandırılması ile üretkenliğin arttırılması sağlanacaktır. Maliyetlendirme eforlarının kalite kontrol sürecine tabi tutularak sürecin iyileştirilmesi ve üretkenlik hesaplamalarında oluşabilecek hata payının minimum seviyeye indirgenmesi sağlanacaktır. Gelecek dönemde üretim hattı ile ilgili tüm metriklerin ölçümü ve yönetimi tamamlandıktan sonra ürün hattının kullanılabilmesi için çalışma yürütülecektir. 6
Sonuç Şeker Bilişim ve Cybersoft, IFPUG işlevsel büyüklük ölçüm yöntemi ile yazılım üretim hattıyla ilgili birçok metriği ölçmeyi başarmıştır. Yeni sisteme uyum sürecinde eski alışkanlıklardan beslenen direnişle yüzleşilmiş ve gereksinim belirleme çalışmalarında istenilen verime ulaşmak için üretim sürecine yeni adımlar eklenmiştir. İşlev puanının üretim hattına uyarlanması kapsamında talep bazında düzenlemeler yapılmış, maliyet ayrıştırılabilmesi ve talep türüne göre değişen net maliyet hesaplanabilmesi için süreç faktörü tanımlanmıştır. Basit COCOMO denklemleri işlev puanı için uyarlanmış ve üretim hattına ait istatistiksel verilere ulaşılmıştır. Eldeki veriler neticesinde üretim hattının durumu gerçekleşen ve planlanan işler ile birlikte birimler üzerinde biriken iş yükünü gösterebilmektedir. Bu göstergelerden yararlanılarak üretim ve kaynak planlama daha verimli yapılabilmekte, süreci olumsuz etkileyen faktörler gözlemlenebilmektedir. Örnegin, talep maliyetlendirmesi için detaylı bilgi gereksinimi sorun teşkil ettigi için bu amaçla kapsam belirleme toplantıları yapılmakta ve çözüm için yeni yöntem arayışlarında bulunulmaktadır. İşlev puanı ile takım bazında hesaplanabilen üretkenlik hesaplamaları ile yıllık hedefler belirlenebilmektedir. Üretkenlik katsayılarına göre iyileştirme gerektiren üretim performansı düşük modüller tespit edilebilmekte ve yeniden yapılandırılarak üretkenliklerinin arttırılması amaçlanmaktadır.