Özet. Hava trafik kontrolörlüğü birçok yeteneklere sahip olunması gereken bir meslektir. Bu nedenle kontrolör adayları belirlenirken yetenek testine tabi tutulmaktadırlar. Ülkemizde hava trafik kontrolörlerinin seçim, eğitim ve görevlendirilme işlemleri Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ) tarafından gerçekleştirilmektedir. Ortak yürütülen projede DHMİ ile birlikte hava trafik kontrolörlerini seçmeye yönelik yazılım geliştirilmiştir. Bu yazılımda adayların görsel-işitsel hafıza, kompleks dikkat, muhakeme, üç boyutlu düşünme, psikomotor vb. yetenekleri test edilmiştir. Yazılım web tabanlı olarak Java diliyle yazılmış, her bir yetenek için ayrı appletler hazırlanmıştır. Yazılımın esneklik, güvenlik ve dinamiklik gibi özellikleri bulunmaktadır. Yazılım iki farklı gruba farklı zaman dilimlerinde uygulanmış ve sonuçları analiz edilmiştir. Geliştirilen testlerin güvenilirlik katsayı ortalaması 0.85 olarak belirlenmiştir. Bu çalışmada geliştirilen yazılım ve uygulanan yöntemler tanıtılmıştır. Anahtar Kelimeler. Web teknolojileri, yetenek testi, personel seçimi
Günümüzde birçok meslek; adayların, eğitim altyapısı ve yabancı dil bilgisinin yanı
sıra bazı yeteneklere de sahip olmasını gerektirmektedir. Uçakların kalkışından
inişine kadar olan tüm işlemlerinde pilotları yönlendirmekle görevli olan hava trafik
kontrolörlüğü de bu çeşit mesleklerden biridir [
Yetenek seviyelerinin belirlenmesi için birçok uygulama geliştirilmiştir [
Özellikle havacılık ile ilgili mesleklerde kullanılmak üzere ülkemizde geliştirilen yetenek testleri bulunmamaktadır. Gerek pilot seçiminde gerekse kontrolör seçiminde yurt dışı testler için ciddi ücretler ödenmekte, ayrıca bağımlılık ortaya çıkmaktadır. Bu tür nedenlerden dolayı DHMİ ile birlikte yapılan proje kapsamında ilk ulusal kontrolör seçim sistemi (ATCSES: Air Traffic Controller Selection System) geliştirilmiştir. Bu çalışmada geliştirilen uygulama genel hatları ile tanıtılmıştır. 2
ATCSES yazılımında ölçülen başlıca yetenekler şunlardır:
Zihinde canlandırma (spatial awareness): Verilen bilgilere göre oluşabilecek durumları zihinde 3 boyutlu olarak canlandırabilme yeteneği Görsel hafıza (visual memory) : Nesneleri görsel olarak hafızada tutabilme yeteneği Muhakeme (reasoning) : Analizler ile doğru çıkarımlar yapabilme yeteneği Çapraz Kontrol (multi-task) : Birden fazla durumu takip ederek hedeflenen görevi yapabilme yeteneği Kompleks Dikkat (complex attention) : Değişen durumlarda dikkati bölebilme ve konsantrasyonu bozmadan durumu takip edebilme yeteneği İşitsel Hafıza (auditory memory) : İşitilen sesleri hafızada tutabilme yeteneği Psikomotor (psychomotor): Göz-el koordinasyonu ve hızlı tepki verebilme yeteneği Uygulamada ayrıca 8 kişilik özelliğine ait değerlendirme sonucu üreten kişilik testi de bulunmaktadır. 2.1
Sistem geliştirilirken bilgisayar tabanlı test yaklaşımlarından yararlanılmıştır [
Sistem 3 bileşenden oluşmaktadır (Şekil-1) :
Yönetim Paneli: Sistemde yetkilerin ayarlanması, aday ekleme, sınav takip etme, sınav yönetme, sonuçların alınması ve değerlendirilmesi, sınav oluşturma gibi yönetimsel işlerin yapıldığı bileşendir.
Yetenek Testleri: Java Applet uygulamalarıdır. Bu applet uygulamaları sınava giren adaylarda aranan yetenekleri ölçmeye yönelik geliştirilmektedir. Bir applet sadece tek yeteneği ölçecek mantıksal yapıyı içerir. Bu nedenle kod karmaşıklığı düşürülmüştür.
Soru Oynatıcısı: Geliştirilen uygulamaya dinamiklik katan yapıdır. Bu yapı yetenekleri ölçmek için hazırlanan appletlerin çalıştırma işlemini yapar. Appletlerin çalışması için gereken girdileri appletlere gönderilmesi veya appletler adayların test sonuçların alınması işlemleri Soru Oynatıcısı üzerinden yapılır. Soru Oynatıcısının diğer haberleştiği bileşen Yönetim Panelidir. Yapı olarak yönetim paneli ve applet arasında bir köprü görevi görmektedir. Soru oynatıcısının sisteme kattığı en önemli özellik sistemde herhangi bir kod değişikliği veya derleme işlemi yapmadan uygun formatta hazırlanmış appletlerin sistemde doğrudan çalıştırılmasını sağlamasıdır. Aslında temel yapısı Yönetim Paneli ve Yetenek Testleri arasında çalışan bir haberleşme sunucusu şeklindedir.
Şekil 1. Sistem Bileşenleri 2.2
Sistem geliştirilirken yazılan kodun kalitesini artırmak için birçok faaliyette bulunulmuştur. Öncelikle yazılan kodlar her commit edildiğinde jenkins isimli araç ile otomatik olarak derlenerek sürekli entegrasyon sağlanmıştır. Yazılan kodların kalitesini analiz etmek için kullanılan diğer bir araç ise “Sonar” dır. Sonar aracının kod gözden geçirme özelliği kullanılarak yazılan kodların Java kodlama kurallarına uygunluğu sistem tarafından otomatik şekilde test edilmiştir. Aynı zamanda bu araç sayesinde kodun hangi satırlarında ne gibi kod tekrarlarının olduğu, bunların nasıl iyileştirileceği konusunda üretilen rapor doğrultusunda kod kalitesinin artırılması sağlanmıştır. Kod kalite analizi çerçevesinde, çevrimsel karmaşıklık, temel karmaşıklık, kod tekrar oranı gibi metrikler alt/üst limit değerlerine göre kontrol edilmiş ve kod kalitesinin belirlenen seviyeye ulaştırılması sağlanmıştır. Diğer bir kod kalitesini artırmaya yönelik çalışma ise yazılımcıların birbirlerinin kodlarını gözden geçirme faaliyetleridir. Kod gözden geçirme işlemi için ise Atlassian Fisheye uygulaması kullanılmıştır. Kodların yazım kuralları için “BTE-Java kod yazım kuralları dökümanı” dikkate alınmıştır. 2.3
Geliştirilen sistem bir sınav sistemi olduğu için güvenlik her zaman birinci planda tutulmuştur. Bu amaçla, donanımsal ve yazılımsal olarak çeşitli güvenlik önlemleri alınmıştır. Bu güvenlik önlemlerinden bazıları; test sonuçları, aday bilgileri gibi önemli veriler veritabanında şifreli bir şekilde tutulmaktadır. Bir diğer güvenlik önlemi sistemin sınav arayüzünün sadece donanım bilgisi tanımlı bilgisayarla çalışmaya izin verilmesidir. Sistemde sınav oluşturma özelliği ise sınavı oluşturacak kullanıcının yazılımsal yetkilere sahip olmasının yanında sınav oluşturma aparatına (kripto uygulamalı flash bellek) sahip olması gerekmektedir. Bu aparat sayesinde tüm faaliyetler kaydedilmektedir. Donanımsal bu güvenliğin yanında sistemde yapılan her değişikliği gerektiğinde takip etmek için bir loglama alt yapısı kurulmuştur. Sistem, eimza kullanılmasına uyumlu haldedir. 3
Uygulamada herbir yeteneği ölçmeye yönelik birkaç test geliştirilmiştir. Bu şekilde aynı yeteneği ölçmeye yönelik test sonuçları kendi aralarında karşılaştırılarak testlerin güvenilirliği çapraz olarak kontrol edilmiş, yapılan denemeler sonucunda tutarsızlıklar giderilene kadar testler güncellenmiştir. Şekil-2’de validasyon amaçlı geliştirilen çapraz kontrol test örneğinin ekran görüntüsü bulunmaktadır. Geliştirilen testlerin gizli olmasından dolayı gerçek sistemdeki testlere bu çalışmada yer verilmemiş, fikir vermesi açısından benzer bir test açıklanmıştır. Şekil 2. Çapraz Kontrol Test Örneği 4
Proje kapsamında geliştirilen uygulama öncelikle test amaçlı ER-AH Uçuş Okulunda eğitim gören pilot adaylarına farklı zamanlarda iki kez uygulanmıştır. Uygulama sırasındaki gözlemler ve sınav sonrası yapılan anketlerdeki görüşler değerlendirilmiştir. İlk uygulamada sürenin yetersiz olması, bazı testlerin anlaşılmasında güçlük yaşanması ve bazı testlerde aday farklılıklarını belirlemeyi engelleyecek ölçüde kolay/zor olması gibi durumlarla karşılaşılmıştır. Bu eksiklikler göz önünde bulundurularak sistem güncellenmiştir. Güncellenen sistem kontrolörlük eğitimi gören öğrencilere farklı zamanlarda iki kez uygulanmış ve uygulama sonuçları tutarlılık, anlaşılırlık, güvenilirlik, sürenin yeterliliği ve zorluk seviyesi gibi kriterlere göre analiz edilmiştir. Yapılan istatistiksel analizler sonucunda testlerin güvenilirlik katsayıları Tablo-1’de gösterilmiştir. Güvenilirlik analizinde yaygın olarak kullanılan Cronbach alfa değeri baz alınmıştır.
Tablo 1. Her bir test için Cronbach alfa değerleri
Yetenek Testi Psikomotor Çapraz Kontrol Kompleks Dikkat Zihinde Canlandırma Muhakeme Görsel Hafıza İşitsel Hafıza 0.98 0.96 0.91 0.86 0.77 0.76 0.70
Bir testin güvenilir olması için alfa değerinin 0.7’den büyük olması gerekmektedir. Testler Tablo-1’de gösterilen güvenilirlik seviyesine gelene denekler üzerinde birçok uygulama gerçekleştirilmiş ve geri bildirimlere göre güncellemeler yapılmıştır. Güvenilirlik seviyesi düşük olan testler uygulamadan çıkarılmıştır. Son üründeki tüm testlerin güvenilirlik seviyesi Tablo-1’de görüldüğü gibi kabul edilebilir limit değerinin üstünde çıkmıştır. Ayrıca sınav başarısıyla kontrolörlerin ders ve uygulama başarıları karşılaştırılarak yüksek oranda uyum tespit edilmiştir. Bu uyum yetenek testlerinde başarılı olan adayların daha sonraki eğitim ve iş hayatında da başarılı olma ihtimalinin yüksek olacağı, diğer bir deyişle kontrolör seçme sistemi ile yüksek oranda doğru adayların belirlendiği anlamına gelmektedir.
Geliştirilen sisteme insan-makine etkileşimi seviyesini belirleme amacıyla kullanılabilirlik testleri uygulanmıştır. Hem test sonucunda hem de yapılan anketler sonucunda sistemin kullanılabilirlik, anlaşılabilirlik seviyesinin yüksek olduğu belirlenmiştir. 5
Bu çalışmada DHMİ ile ortak yürütülen proje kapsamında kontrolör seçimine yönelik geliştirilen ATCSES yazılımı tanıtılmıştır. Bu yazılımda adayların görsel-işitsel hafıza, kompleks dikkat, muhakeme, üç boyutlu düşünme, psikomotor vb. yeteneklerini test etmeye yönelik testler geliştirilmiştir. Uygulamanın web tabanlı olması, her bir testin ayrı bir applet olarak geliştirilmesi, altyapının yeni testleri kolaylıkla eklemeyegüncellemeye yönelik tasarlanması gibi özellikleri bulunmaktadır. Bu özelliklerinden dolayı uygulamayı farklı meslekler için güncellemek mümkündür. Uygulamanın geliştirilerek eğitim sistemi başta olmak üzere birçok alana uyarlanması ile ülkemizin yetenek haritasının çıkarılması, yetenekli gençlerin önceden belirlenmesi ve yeteneklerin geliştirilmesine yönelik çalışmaların yapılması mümkün olacaktır. Teşekkür
Bu çalışma DHMİ ile ortak yürütülen G437000 kodlu KONSEY (Hava Trafik Kontrolörü Seçme Yazılımı) Projesi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Projenin fon sağlayıcısı DHMİ’dir. Projeye her türlü desteği veren DHMİ Genel Müdürü Sayın Orhan Birdal ve Seyrüsefer Daire Başkanı Sayın Mustafa Kılıç başta olmak üzere Şükrü Tarhan, Ahmet Tiftik, Bora Gökçer, Müjdat Baran Beylere ve kontrolörlük eğitimi veren tüm öğretmenlere katkılarından dolayı teşekkürlerimizi sunarız.