O zet. Komuta kontrol bilgi sistemleri (KKBS), askeri organizasyonlar taraf ndan her turlu planlama, gorevlendirme ve hareka^t faaliyetlerinin butunlestirilmesi ve gerceklestirilmesinin kolaylast r lmas amac yla kullan lmaktad r. Her ne kadar farkl askeri organizasyonlar kendi KKBS'leri icin farkl gereksinim kumeleri ortaya koysa da, tum organizasyonlar icin ortaklast r labilecek bir tak m gereksinimler tespit edilebilmektedir. Bu dogrultuda, HAVELSAN taraf ndan NATO destekli JC3IEDM veri modeli baz al narak bir \komuta kontrol ortak gereksinim kumesi" belirlenmis, bu gereksinimler dogrultusunda RAHAT (Rafta Haz r Ticari Urun) urun olarak piyasaya surulebilecek bir KKBS gelistirilmistir (DOOB { Defence Out Of Box). Bu makalede, DOOB urunu kapsam nda gerceklestirilen yaz l m gelistirme faaliyetleri, urune ait sistem mimarisi, faydalan lan uygulama gelistirme cat lar ile yaz l m desenleri anlat lmakta, ayr ca sistemin gerceklemesine dair kazan lm s olan deneyimler ve kars las lan sorunlar paylas lmaktad r. Anahtar Kelimeler: komuta kontrol uygulamalar , rahat urun gelistirme, komuta kontrol, tasar m desenleri, apache wicket, spring
Komuta kontrol (KK) kavram genel olarak komutan veya diger karar vericilerin harekatlar yurutebilmek icin gerekli her turlu kaynag n duzenlenmesi ve organize edilmesi olarak tan mlanmaktad r. Bu baglamda Komuta Kontrol Bilgi Sistemleri (KKBS) tum komuta kademeleri (milli, stratejik, operasyonel ve taktik) icin tum askeri harekatlar n planlanmas , yurutulmesi ve bu harekatlar kapsam nda yap lacak gorevlendirme faaliyetlerinin esgudum icinde gerceklestirilebilmesi ve otomasyonunda kullan lmaktad r.
Her askeri organizasyonun istihbarat, hava savunma, levaz m gibi farkl ilgi alanlar oldugundan, bu ilgi alanlar na gore ozellesmis KKBS'ler beraberinde farkl ihtiyaclar getirmektedir. Askeri ilgi alanlar ve kullan lan KKBS'lerin farkl ihtiyac ve ozellikleri bulunmas na ragmen, tum ilgi alan kullan c lar n n kulland g KKBS'den bekledigi temel fonksiyonaliteler bulunmaktad r. Entegre olmus bir CBS (Cogra Bilgi Sistemi) bulundurmas , temel askeri mesajlasma standartlar n desteklemesi, muharebe alan elemanlar n goruntulemesi, detay bilgilerinin gosterilmesi ve semboloji standard destegi gibi ihtiyaclar temel KKBS fonksiyonlar na ornek olarak gosterilebilir.
Bircok farkl askeri ilgi alan na yonelik olarak uzun y llard r kara, deniz ve hava kuvvetleri icin KKBS uygulamalar gelistirmekte olan bir kurum olarak HAVELSAN, yukar da anlat lan ortak isterleri analiz etmis ve kullan c ya ilk etapta bu ortak isterleri sunup, kullan c istegine gore farkl ilgi alanlar na gore genisletilebilecek bir urun saglama plan n ortaya koymustur. Bu dogrultuda, sirket ici Ar-Ge (Arast rma-Gelistirme) ve Ur-Ge ( Urun-Gelistirme) faaliyetleri kapsam nda RAHAT (Rafta Haz r Ticari) urun olarak piyasaya surulebilecek, \DOOB { Defence Out Of Box" ismi verilen, bir KKBS gelistirilmistir.
Bu makalede, DOOB urunu kapsam nda gerceklestirilen yaz l m gelistirme faaliyetleri, urune ait yaz l m mimarisi, ortaya konan bilesenler, faydalan lan uygulama gelistirme cat lar ile yaz l m desenleri anlat lmakta, ayr ca sistemin gerceklemesine dair kazan lm s olan deneyimler paylas lmaktad r. 2 DOOB urunu, savunma sanayi sektorundeki diger bircok projeden farkl olarak, herhangi bir musteri ile sozlesme yap lmadan, RAHAT urun olarak gelistirilmeye baslanm st r. Bu durum proje yonetim surecinin al s lm s sureclerden farkl olarak yurutulmesini gerektirmistir.
Urun gelistirme icin Yal n Girisim (I_ng. The Lean Startup) [
DOOB urunu isterleri HAVELSAN' n gecmis KKBS uygulamalar tecrubeleriyle, bircok farkl askeri ilgi alan n n ortak isterleri analiz edilerek belirlenmis, ve bu ihtiyaclar DOOB icin MVP olarak tan mlanm st r. Belirlenen bu ihtiyaclarla ortaya c kan urunun, ilk etapta erken musterilere (I_ng. early adaptors) sunulmas , daha sonra ise kullan c isteklerine gore genisletilmesi hede enmistir. Bu bak s ac s dogrultusunda DOOB uygulamas bir RAHAT urun ailesinin ilk uyesi olarak gelistirilmistir. Orta ve uzun vadede, DOOB urununun kullan c isterlerine gore ozellestirilerek genis bir urun ailesi elde edilmesi amaclanm st r.
DOOB urun isterleri, iterasyon surelerini ve say s n dogrudan etkilediginden,
gelistirme surecinin en onemli asamas ortak KKBS isterlerinin belirlenmesi
olmustur. I_sterlerin belirlenmesi asamas nda ise en onemli kaynag n, uygulama
genelinde ve diger sistemlerle entegrasyon kapsam nda paylas lacak veri oldugu
degerlendirilerek, HAVELSAN' n da gelistirme surecine dahil oldugu, bircok ulke
taraf ndan kullan lan ve NATO taraf ndan standart bir veri degisim modeli
olarak kabul edilen JC3IEDM [
Sekil 1. DOOB Yaz l m Mimarisi onemli bir kaynak oldugu karar na var lm st r. Bu sebeple, DOOB urununun isterleri JC3IEDM temel al narak belirlenmistir. Buna ek olarak HAVELSAN kapsam nda gerceklestirilen ve farkl ilgi alanlar na yonelik projeler incelenmis ve tum bu projelerin ortak noktalar analiz edilmistir.
Yal n Girisim modeline paralel olacak sekilde, yaz l m gelistirme sureci olarak Art r msal Modelin uyarlanm s bir hali olan Dongusel Model kullan lmas tercih edilmistir. Bu modele uygun sekilde her dongu icinde gerceklenecek hede er belirlenerek bu hede ere uygun gereksinimler belirlenmekte, belirlenen gereksinimlere gore tasar m yap lmakta, yap lan tasar ma uygun olarak gercekleme yap ld ktan sonra dogrulama surecine girilmektedir. Her dongu sonucunda bir uygulaman n cal san yeni bir surumu c kar lmakta ve potansiyel kullan c lar ile paylas labilmektedir. Takip eden donguler eski dongude elde edilen surume yeni fonksiyonaliteler kazand r larak devam etmektedir. 3 DOOB urunu, guncel egilimler ve talepler de dikkate al narak, bir web uygulamas olarak tasarlanm st r. Ortaya konan yaz l ma ait mimari Sekil 1'de verilmistir. Yaz l m n mimarisine dair al nan kararlar, deneyimler kars las lan problemlerle beraber asag da belirtilmistir.
{ HAVELSAN' n gecmis projelerdeki deneyimleri dolay s yla, kodun yeniden
kullan m ve ekibin etkinligi ac s ndan programlama dili olarak Java tercih
edilmistir. Boylece gelistirme sureci daha h zl baslam s, ilerlemis, ve proje
uyelerinin degisikligi durumlar ndaki riskler minimize edilmistir.
{ Daha once gelistirilen projelerdeki operasyonel veritaban (VT) JC3IEDM
veri modeli uzerinde gelistirildiginden yine bu veri modeli tercih edilmistir.
Boylece bu veri modelini kullanan NATO kapsam ndaki diger ulkeler ile
beraber cal sabilirlik kabiliyeti saglanm st r.
{ Gelistirme surelerinin artmas na sebep olan onemli nedenlerden birisi,
kullan lan nesneler ile iliskisel veritabanlar ndaki gosterimleri aras ndaki
farkl l klard r. Bu soruna getirilen en kullan sl cozumlerden biri I_liskisel Nesne
Esleme (I_NE, Object/Relational Mapping, ORM) cozumudur. Bu yontem
sayesinde nesnenin model ve iliskisel veri gosterimleri aras nda iki yonlu
donusum mumkun olmaktad r. DOOB sisteminde, Hibernate[
Tasar m O runtuleri Projenin gelistirme surecinde bir cok tasar m oruntusunden faydalan lm st r. Kullan lan tasar m oruntuleri, kullan m alanlar , saglad g kazan mlar, pratikte kars las lan sorunlar ve cozumleri uc ana basl k alt nda asag daki gibi incelenmistir. 4.1
Yegane (Singleton) Tasar m O runtusu. Bu oruntu, uygulama genelinde tek olmas gereken gunluk tutma (I_ng. logging) ve oturum (session) nesnelerinin yarat lmas ve ulas lmas icin kullan lm st r. Boylece, bu nesnelerin cok say da yarat lmas engellenerek tekilligi garanti edilmis, ve haf za kullan m ac s nda etkili bir cozum saglanm st r. Ayr ca, gunluk ve oturum icin kullan lan global s n ara ulas m kolaylast r lm st r.
Sorunlar: Zaman icerisinde, kolay ulas labilir olmas ve dikkatsiz kodlama sonucunda oturum nesnesi icinde gereksiz veriler tutulmaya baslanm s, bu durum oturum nesnesinin boyutunun buyumesine sebep olmustur. Gozden gecirmeler sonucunda tespit edilen gereksiz veri kullan mlar temizlenmistir. Soyut Fabrika (Abstract Factory) Tasar m O runtusu. Kullan lan POJO ve veri nesneleri derin bir hiyerarsik yap da ve nesne tipi cesitliligi de fazla oldugundan, POJO ve veri nesnelerin yarat lmas islemlerini kolaylast rmak icin Soyut Fabrika tasar m oruntusu kullan lm st r. Boylece, yarat m kodlar n n is mant g s n ar icinden ayr l p soyutlanmas ve yaz l m bilesenleri aras ndaki bag ml l g n azalt lmas saglanm st r.
Sorunlar: Yarat lacak gercek s n ara karar verilmesi asamas nda kullan lan yap n n (if/else) buyuklugu kodu karmas k hale getirdigi gorulmus, cozum olarak da Java yans ma (I_ng. re ection) kutuphanesi kullan larak s n f tipine gore uygun gercek s n ar yarat lmas n saglayacak bir altyap haz rlanm st r. Yap c (Builder) Tasar m O runtusu. Askeri formatl mesajlar n giris ve goruntulenmesi icin gerekli ekranlar n ve bu ekranlar icindeki panellerin say s cok fazla oldugundan, bunlar n otomatik olarak yarat labilmesi icin Yap c tasar m oruntusu kullan lm st r. Boylece, degisik panel tiplerinin ortak bir yap kullanmas saglanm s, formatl mesajlar icin tan mlanm s xsd semalar kullan larak panellerin kendilerini yarat p bagl oldugu ust panele ekledigi otomatik bir ekran olusturma altyap s kurgulanm st r. Bu oruntu kullan larak, yuzlerce ekran ve binlerce panelin elle gerceklestirilmesi maliyetinden kurtulunmustur. 4.2
Yap sal O runtuler Veri Erisim Nesnesi (Data Access Object) Tasar m O runtusu. POJO s n ar n n ve alt seviye VT sorgulama islemlerinin, ust seviye is mant g s n flar ndan ayr st r labilmesi icin bu tasar m oruntusu kullan lm st r. Boylece, POJO nesneleri, veri erisim s n ar , veri nesneleri ve is mant g s n ar aras nda bag ml l klar azalt lm s ve duzenli bir hale getirilmistir.
Sorunlar: POJO'lar, is mant g s n ar ndan ayr st r ld g ndan, is mant g icerisinde POJO'lar n veri s n ar na donusturulmesi ihtiyac olusmus, bu amacla uyumlay c (I_ng. adapter) s n ar olusturulmustur.
Uyumlay c (Adapter) Tasar m O runtusu. POJO nesneleri ve is mant g veri yap s aras ndaki donusturme islemleri icin Uyumlay c tasar m oruntusu kullan lm st r. Boylece, veri erisim (I_ng. DAO) s n ar ile is mant g s n ar birbirinden soyutlanm st r.
Cephe (Facade) Tasar m O runtusu. Web Applet olarak gelistirilen CBS uygulamas ile DOOB ekran s n ar aras ndaki Javascript cagr lar n n tek bir s n fta toplanmas icin Cephe tasar m oruntusunden faydalan lm st r. Boylece, DOOB ekran s n ar ndan CBS uygulamas na yap lacak cagr lar tek bir s n f uzerinden yap larak, kullan lan CBS altyap s DOOB taraf ndan soyutlanm st r.
Ziyaretci (Visitor) Tasar m O runtusu. Veri yap s olarak kullan lan model (JC3IEDM) karmas k ve derin hiyerarsik yap lar icerdiginden; uretilen POJO s n ar da ayn derin hiyerarsi ve karmas kl ga sahip olmustur. Hibernate ile yap lan sorgulama islemlerinde, sorgu sonucu elde edilen ata s n f tipine sahip POJO nesnelerinin uygun sekilde kullan labilmesi icin s n f tipi (instanceOf ) kontrolu ihtiyac ortaya c km st r. Buna ek olarak Hibernate cercevesinin saglad g gec yukleme (I_ng. lazy-loading) kullan ld g durumlarda, Hibernate vekil (I_ng. proxy) nesneler dondugunden, cogu zaman s n f tipi kontrolu dahi yap lamamaktad r. Bu problemlerden kurtulabilmek icin Ziyaretci oruntusu kullan lm st r. Boylece, gec yukleme sonucunda donen vekil nesnelerden gercek POJO nesnelerine ulas m geregi ortadan kald r labilmis, ayr ca s n f tipi kontrollerinin ortadan kalkmas sonucu kolay okunabilir temiz bir kod elde edilmistir. Sorunlar: Ziyeretci metodu icindeki gerceklestirimin kapsam n n iyi belirlenmesi ve dogru tasarlanmamas sonucunda moduller aras gereksiz bag ml l klar n ortaya c kt g gozlemlenmistir.
Bu makalede, HAVELSAN taraf ndan gelistirilen, farkl ilgi alanlarina sahip askeri organizasyonlar taraf ndan kullan labilecek, temel KKBS islevlerine sahip bir RAHAT urun olan DOOB yaz l m anlat lm st r. DOOB, Yal n Girisim ve MVP stratejisiyle gelistirilmis, yaz l m gelistirme sureci olarak Art r msal Model'in uyarlanm s bir hali olan Dongusel Model uygulanm st r. Yaz l m, Java programlama dili ile, Apache Wicket, Spring ve Hibernate cerceveleri kullan larak gerceklestirilmistir. Yaz l m gelistirme esnas nda yarat m, yap sal, davran s deseni olarak bircok desen uygulanm st r. Halihaz rda DOOB urununun 4. versiyonu icin cal smalar devam etmekte, proje basar l sekilde surdurulmektedir.
Bu makale HAVELSAN A.S. taraf ndan sirket ici Ar-Ge projesi olarak yurutulen DOOB projesi kapsam nda yap lan cal smalar n sonucu olarak uretilmistir. Yazarlar, DOOB projesinin tum gecmis ve su anki cal sanlar na degerli katk lar dolay s yla tesekkurlerini sunmaktad r.