Bilgi görselleştirme, bir konuyu kavramayı kolaylaştırabilmek için etkileşimli görsel sunumların kullanımıdır. Büyük miktarlardaki veriyi kolay anlaşılabilir hale getirebilmektedir. Kullanıcıların veriyi anlayabilmesi ve bilgilere dayalı karar verebilmesi gibi soyut görevleri içermektedir. Literatürde tanımlanmış çok sayıda bilgi görselleştirme tekniği vardır. Bu teknikler kullanılarak ortaya çıkarılan başarılı bir görselleştirme, birçok alandaki yazılım sistemlerinin daha etkin kullanılmasını sağlayabilmektedir. Bu çalışmada, bir bilgi görselleştirmenin başarısını etkileyen en önemli faktörlerden biri olan kullanılabilirliğin ölçülebilmesi için bir değerlendirme yöntemi sunulmaktadır. Literatürdeki sezgisel değerlendirme yaklaşımına ait olan bu yöntemde, görselleştirmeler kullanılabilirlik uzmanları tarafından belli sezgi kümeleri kullanılarak değerlendirilmektedir. Değerlendirmeyi kolaylaştırmak amacıyla değerlendirme yöntemini destekleyen veb tabanlı bir uygulama geliştirilmiştir. Tanımlanan yöntemi ve uygulamayı test edebilmek için, 21 kullanılabilirlik uzmanı, geliştirilen uygulama aracılığıyla örnek bir görselleştirmenin kullanılabilirliğini değerlendirmiştir. Elde edilen sonuçlara göre, görselleştirmedeki önemli kullanılabilirlik problemleri ortaya çıkarılabilmiştir. Ortaya çıkarılan problemlerin görselleştirme tasarımcıları tarafından giderilmesiyle, yazılım kalite özelliklerinden biri olan kullanılabilirlik arttırılabilmektedir.
application which supports the evaluation method, was developed to apply the evaluation easily. In order to test the described method and the application, 21 usability experts have evaluated the usability of an example visualization through the developed application. According to the obtained results, major usability problems in the application have been revealed. It may enhance the usability, that is one of the software quality characteristics, by eliminating the revealed problems by the help of visualization designers.
İnsanlar uzun zamandır, sorunları anlamak ve çözüm üretebilmek için görselleştirmelerden faydalanmaktadır. Bilgisayarların grafiksel yetenekleri arttıkça, bilgisayarlar görselleştirmenin önemli bir aracı haline gelmiştir. Bilgisayar uygulamaları, özellikle de veb uygulamaları tarafından üretilen veri miktarı gün geçtikçe artmaktadır. Büyük veri analizinin de etkisiyle ortaya çıkan büyük miktardaki veri çeşitli uygulamalarda bilgi görselleştirmelerin kullanımını arttırmıştır. Bilgi görselleştirme, büyük miktardaki verinin kolay anlaşılır hale getirilmesi için ortaya atılan bir yaklaşımdır [21]. İş verisi, bilimsel veri, öğrenci geçmişleri, spor verisi, oylama verisi, resimler, videolar, açık arttırma verisi, arama sonuçları gibi veri kümelerine ait görselleştirmeler örnek olarak verilebilir. Verinin daha iyi analiz edilip anlaşılabilmesi; araştırmacılar, marka strateji uzmanları, finans uzmanları, insan kaynakları yöneticileri için; gelecekteki büyüme, üretkenlik ve yenilikler açısından giderek önem kazanmaktadır. Günümüzde tüketiciler, vatandaşlar, hastalar gibi normal kullanıcılar bile satın alacakları ürünleri seçerken, bir konu hakkında karar verirken veya sağlıkla ilgili bir bilgi ararken ürün tanıtımları, bloglar, çevrim içi topluluklar gibi halka açık veri kaynaklarını inceleyebilmektedir. Bilgi görselleştirme alanı, kullanıcıların karşı karşıya olduğu bilgi yığını sorununa etkin bir çözüm olarak görülmektedir [12].
Bilgi görselleştirme, bir konuyu kavramayı kolaylaştırabilmek için soyut verinin etkileşimli görsel sunumlarının kullanımıdır [5]. Literatürdeki bilgi görselleştirme teknikleri uygulanarak bir veri kümesi için çeşitli görselleştirmeler ortaya çıkarılabilir. Ortaya çıkan bilgi görselleştirmelerde de her kullanıcı arayüzünde olduğu gibi yazılım kalite özelliklerinden biri olan kullanılabilirliğe dikkat edilmesi gerekmektedir [3]. Bu çalışmada, bilgi görselleştirme tekniklerinin kullanılabilirlik açısından değerlendirilebilmesi için bir yöntem tanımlanmış ve geliştirilen bir uygulama ile bu yöntemin kolayca uygulanabilmesi amaçlanmıştır.
İkinci bölümde bilgi görselleştirme ve kullanılabilirliğin ilişkisi anlatılmakta, üçüncü bölümde literatürdeki bilgi görselleştirme teknikleri hakkında kısaca bilgi verilerek bu tekniklerin kullanılabilirlik açısından değerlendirilebilmesi için kullanılabilecek değerlendirme yöntemi tanıtılmakta, dördüncü bölümde değerlendirme yönteminin uygulanabilmesi için geliştirilen değerlendirme aracı hakkında bilgi verilmekte, beşinci bölümde örnek bir görselleştirme üzerinde yapılan değerlendirme ile ilgili bilgi verilmekte ve son bölümde çalışmanın sonuçları tartışılmaktadır.
Bilgi görselleştirmenin amacı, bir iç görü ve yeni bir anlayış sağlayabilmektir. İç görü; insanın görsel ve zihinsel yeteneği sayesinde basit veri aktarımıyla sınırlı kalmayarak veri üzerinde görsel olarak akıl yürüterek ortaya çıkarabildiği daha yüksek seviyeli bilgidir [5,17]. Kullanıcıların bu amacı gerçekleştirebilmesi için veri kümesinin görsel hale getirilmesinin yanı sıra, anlaşılır ve kullanılabilir görselleştirmeler ortaya çıkarılması gerekmektedir [7].
Kullanılabilirlik, uygulamaların son kullanıcılar tarafından kullanım kalitesini tanımlayan bir terimdir [3]. Her kullanıcı ara yüzünde olduğu gibi bilgi görselleştirmelerde de yazılım kalite özelliklerinden biri olan kullanılabilirliğe dikkat edilmesi gerekmektedir. Bilgi görselleştirmelerde kullanılabilirlik üç farklı kategoride incelenebilir [13]. Bunlar aşağıdaki gibidir.
Görsel sunum kullanılabilirliği: Görsel sunum, veri elemanlarının görsel olarak ekranda görüntülendiği kısımdır. Görsel sunum kullanılabilirliği ise; görsel sunumun kalitesini ve etkileyiciliğini ifade eder [13].
Etkileşim(Arayüz) kullanılabilirliği: Etkileşim, görsel sunum üzerinde gezebilmeyi, keşfetmeyi sağlar ve bir karar vermeyi sağlayabilecek bilgilerin ortaya çıkarılmasına yardımcı olur. Etkileşim kullanılabilirliği, kullanıcıların veri ile görsel sunum aracılığı ile etkileşime geçebilmesini sağlayan etkileşim mekanizmalarının kullanılabilirliğini ifade eder [13].
Veri kullanılabilirliği: Kullanıcı görevlerini destekleyen verinin kalitesini ifade eder [13]. Verinin güvenilirliği, veri değişiminden etkilenme ve karar vermeyi destekleme unsurlarından oluşur [13].
Bu çalışmada, görsel sunum ve etkileşimin kullanılabilirliği üzerinde durulmuştur.
Bir bilgi görselleştirme yöntemi ya da tekniği; özenle hazırlanmış bir kavrayışı, iç görüler elde edilmesini ve deneyimlerle iletişime geçilmesini sağlayan bilgiyi tasvir eden sistematik, kural tabanlı, dışsal, kalıcı ve grafiksel bir sunumdur [11]. Görselleştirme sürecinde mutlaka bir görselleştirme tekniği kullanılma zorunluluğu yoktur. Fakat veri kümesi karmaşıklaştıkça bir tekniğin kullanılması ihtiyacı da artmaktadır. Literatürde tanımlanmış her bir görselleştirme tekniğinin uygun olduğu en az bir veri kümesi bulunmaktadır. Literatürde bugüne kadar tanımlanmış 100'den fazla görselleştirme tekniği bulunmaktadır [11]. Bu teknikler sahip oldukları ortak özelliklere göre sınıflandırılabilmektedir [5,17].
Bilgi görselleştirme teknikleri "veriyi anlama" ve "bilgiye dayalı karar verme" gibi soyut görevler içerdiğinden kullanılabilirliklerini değerlendirmek diğer arayüzlere göre çok daha zordur [13].
Literatürdeki çoğu görselleştirme değerlendirme yöntemi, kullanılabilirliğin kullanıcıların arayüz ile etkileşimi gözlemlenerek ölçüldüğü kullanıcı testlerine dayanmaktadır. Diğer kullanılabilirlik değerlendirme yöntemleri ise, sezgisel değerlendirme yöntemleridir [9,13,25]. Bu yöntemler, bir sistemin kullanılabilirlik uzmanları tarafından incelenerek, kullanılabilirlik problemlerinin ortaya çıkarılabildiği yöntemlerdir.
Sezgisel değerlendirme, İnsan-Bilgisayar Etkileşimi(HCI) alanında popüler bir değerlendirme yöntemidir [9]. Geliştirmenin her aşamasında uygulanabilmektedir ve maliyetleri kullanıcı testlerine göre düşüktür [9]. Değerlendirme ölçütü olarak sezgi kümeleri kullanılır. Sezgi kümesindeki her bir sezgi veya ölçüt, bir veya birden fazla kullanılabilirlik probleminin var olup olmadığını kontrol eder.
Literatürde pek çok sezgisel değerlendirme yöntemi tanımlanmıştır. Bir bilgi görselleştirme tekniğinin kullanılabilirliğini değerlendirirken herhangi bir sezgisel yöntem kullanılabilir. Fakat bir yöntemin ortaya çıkardığı bir kullanılabilirlik problemini, diğer bir yöntem ortaya çıkaramayabilir. Bu yüzden en iyi sonucun elde edilebilmesi için, bilgi görselleştirmenin birden fazla yöntemle değerlendirilmesi gerekir. Bu durum da bu süreçteki iş gücü veya zaman maliyetlerini arttırmaktadır.
Bu çalışmada, değerlendirme yönteminin seçimi ve kullanılabilirliğin birden fazla değerlendirme yöntemiyle değerlendirilmesi için oluşan maliyetlerin azaltılması amacıyla, literatürdeki popüler sezgisel yöntemlerde kullanılan ölçütlerden [4,8,9,13,14,15,16,18,19,20,23,25] aynı veya birbirine çok benzer ölçütlerin birleştirilmesiyle oluşturulan özet bir sezgisel değerlendirme yöntemi tanımlanmıştır.
Bilgi görselleştirme teknikleri kullanılabilirlik açısından değerlendirilirken, görsel sunum ve etkileşim mekanizmaları üzerinde incelenmesi gereken ölçütler farklı olabildiğinden [4,13,19], ölçütler görsel sunum ve etkileşim olarak iki gruba ayrılmıştır. Buna ek olarak bazı ölçütler, hem görsel sunumu hem de etkileşimi ilgilendirmektedir. Bunlar görsel sunum ve etkileşim grubunda yer almıştır. Bu şekilde 3 grupta toplam 48 ölçüt aşağıdaki gibi tanımlanmıştır:
Sınırlar [13]: Görsel sunumun geometrik ve görsel sınırları açıkça anlaşılabilmelidir. Görsel sunumun ve veri elemanlarının kapladığı alan belli olmalıdır. Veri yoğunluğu [13,18,23,25]: Belli bir alandaki veri elemanı sayısına dikkat edilmelidir. Veri elemanlarının çok sıkışık veya çok dağınık olması durumunda okunabilirlik azalmaktadır. Bu ölçüt bazı kaynaklarda, "Bilgi yoğunluğu" [18] veya "Çoğu veri en küçük alana konulmalıdır" [23,25] [18], "Nesneleri biçimlerine göre gruplama ve ayırt etme" [18] veya "İlişkilendirme" [8,19] olarak tanımlanmıştır. Budama [13,23,25]: Kullanıcı gereksiz gördüğü veya ilgilenmediği veri elemanlarını görselleştirmeden kaldırabilmelidir. Bu ölçüt bazı kaynaklarda, "Konu dışı olanlar kaldırılmalıdır" [23,25] olarak tanımlanmıştır.
Esneklik [4,18,16]: Görselleştirme kolayca kontrol edilebilmeli ve özel amaçlara adapte olabilmelidir. Bu ölçüt bazı kaynaklarda, "Kullanıcı kontrolü ve özgürlük" [16], "Kullanıcı kontrolü" [18] veya "Kontrol edilebilirlik" [4] olarak tanımlanmıştır. Hata önleme [16,18]: Kullanıcının hata yapmasına sebep olabilecek durumlar olabildiğince engellenmelidir. Bu ölçüt bazı kaynaklarda, "Hata koruma" [18] olarak tanımlanmıştır.
Hata düzeltme [16,18]: Kullanıcıları yaptıkları hata ile bilgilendirerek, hatanın nasıl düzeltilebileceği ile ilgili yol gösterilmelidir. Bu ölçüt bazı kaynaklarda "Kullanıcıların hatayı tanımlayıp hatadan kurtulmalarında yardımcı olma" [16] olarak tanımlanmıştır. Sistem durumunun görünürlüğü [4,16,18]: Her kullanıcı işleminin hemen ardından sistemin hangi durumda olduğu ile ilgili bilgi verilmelidir. Örneğin, kullanıcı bir veri elemanı için arama yaparken, kullanıcı arama işlemin başladığını ve devam ettiğini anlaya-bilmelidir. Bu ölçüt bazı kaynaklarda, "Gözlemlenebilirlik" [4] veya "Anlık geri bildirim" [18] olarak tanımlanmıştır. Yönlendirme [18]: Bir işlemi gerçekleştirebilmek için birkaç farklı eylemin mümkün olduğu durumlarda, kullanıcıların tüm alternatifleri görebilmesi sağlanmalıdır. Net kullanıcı eylemleri [18]: Kullanıcının gerçekleştirebileceği eylemler ve bu eylemleri nasıl gerçekleştirebileceği açıkça belli olmalıdır. En az sayıda eylem [18]: Kullanıcı, bir görevi gerçekleştirmek için en az çabayı harcamalıdır. Kullanıcının sık kullanacağı görevlere kısa yollar oluşturmak bu özelliği sağlayabilmektedir.
Yardım ve belgelendirme [16]: Kullanıcı ihtiyaç duymasa bile, görsel sunumdaki nesneler hakkında bilgilere istediğinde ulaşılabilmelidir. Görsel sunum ile kurulabilecek etkileşimler adım adım açıklanmalıdır. Açıklamaların çok uzun olmamasına dikkat edilmelidir. Tutarlılık ve standartlar [16,18]: Görsel sunum üzerindeki nesnelerin tutarlı olması gerekir. Nesnenin tanımı veya görsel öğesi her zaman aynı olmalıdır. Görsel öğe ile tanım birbirine uygun olmalıdır. Etkileşim mekanizmalarında kullanılan öğelerin de tutarlı olması gerekir. Tutarlılığı sağlamak için standartlar göz önünde bulundurulmalıdır. Memnuniyet [15,18,20]: Kullanıcının görselleştirme ile ilgili düşüncelerini belirtir. Kullanıcının görselleştirme üzerindeki hâkimiyeti memnuniyeti arttıran bir faktördür. Bu ölçüt bazı kaynaklarda "Kullanıcı tecrübesi" [18] olarak tanımlanmıştır. Açıklık ve anlaşılabilirlik [4, 9, 16]: Kullanıcı görselleştirme aracılığı ile aktarılmak istenen bilgiye, geçmiş bilgilerine ihtiyaç duymadan ulaşabilmelidir. Bu ölçüt bazı kaynaklarda, "Okunabilirlik" [9] veya "Hatırlama yerine tanıma" [16] olarak tanımlanmıştır. Özlülük [9]: Görselleştirmede asıl aktarılmak istenen bilgiler en öz halleriyle verilmelidir. Detaylar, kullanıcı isteği ile görüntülenmelidir.
Öğrenme kolaylığı [4, 15 20]: Kullanıcının bilgi görselleştirmeyi ilk karşılaşmasında kolayca etkin bir şekilde kullanabilmesidir. Bu ölçüt bazı kaynaklarda, "Öğrenilebilirlik" [15,20]
Bilgi görselleştirme tekniklerinin yazılım kullanılabilirliği açısından değerlendirilmesi için ortaya atılan yöntemin uygulanabilmesi için veb tabanlı, çevrim içi bir uygulama geliştirilmiştir. Uygulamanın amacı; sahip oldukları veya geliştirdikleri bir bilgi görselleştirmeyi kullanılabilirlik açısından değerlendirmek isteyen kullanılabilirlik uzmanlarının veya görselleştirme tasarımcılarının, uygulamada sunulan ölçütler aracılığı ile kullanılabilirlik değerlendirmesi yapabilmesini sağlamaktır.
Uygulamayı kullanan kullanılabilirlik uzmanlarının veya görselleştirme tasarımcılarının verdiği cevaplara göre kullanılabilirlik problemleri ortaya çıkarılmaktadır. Bir kontrol listesi gibi, her bir ölçütün görselleştirme tarafından desteklenip desteklenmediğine bakılır. Uygulama 3 temel kısımdan oluşmaktadır. Bunlar; ana sayfa, değerlendirme sayfası ve sonuç sayfasıdır.
Uygulamaya girildiğinde ilk olarak görüntülenen sayfadır. Bu sayfada uygulama hakkında kısa bir bilgi ve kullanım talimatları yer almaktadır. Kullanıcı istediği zaman "Değerlendirmeye Başla" düğmesi aracılığıyla kullanılabilirlik değerlendirmesi yapacağı sayfaya geçebilmektedir.
Değerlendirme sayfasında Şekil 2'deki gibi değerlendirme yöntemine ait ölçütler bulunmaktadır. Bu ölçütler, görsel sunum, etkileşim, görsel sunum ve etkileşim olmak üzere üç gruba ayrılmıştır. Her grubun altında o gruba ait ölçütler tek tek gösterilmektedir. Her ölçüte ait bir başlık ve açıklama bulunmaktadır. Kullanıcılar, bir ölçütün başlığını ve açıklamasını okuduktan sonra görselleştirmenin ilgili ölçüte göre ne kadar başarılı olduğuna karar vermektedir. Kullanıcının ölçütü değerlendirmesi sonucunda işaretleyebileceği dört farklı seçenek bulunmaktadır. Bunlar: Evet: Görselleştirmenin ilgili ölçütte tamamen başarılı olduğu anlamına gelir. Buna göre uzmanların büyük bir çoğunluğu örnek görselleştirmeyi kullanılabilirlik açısından iyi veya orta bulmaktadır. Bu görselleştirmenin kullanılabilirlik olarak başarılı sayılabileceğini fakat düzeltilmesi gereken kullanılabilirlik problemlerinin var olduğunu göstermektedir.
Değerlendirme sonuçlarına göre örnek görselleştirmedeki en önemli kullanılabilirlik problemlerinin; budama, filtreleme, kümeleme, arama ve sorgulama ve esneklik ölçütlerinde olduğu ortaya çıkarılmıştır.
Bu çalışmada, dijital ortamdaki veri miktarının artmasıyla büyük önem kazanan bilgi görselleştirme konusu incelenmekte, bilgi görselleştirme teknikleri ve bu tekniklere uygulanan değerlendirme yöntemleriyle ilgili bilgi verilmektedir.
Bilgi görselleştirmelerde yaygın olarak kullanılan iki yöntemden biri olan sezgisel değerlendirme yöntemiyle, görselleştirmedeki kullanılabilirlik problemlerinin tespit edilerek problemlerin giderilmesi ve kullanılabilirliğin iyileştirilmesi mümkündür. Literatürdeki önemli sezgisel değerlendirme yöntemlerinin birleştirilmesiyle oluşturulan bu yöntemde, benzer ölçütler tekrar değerlendirilmediğinden değerlendirme maliyetleri azalmaktadır.
Sezgisel değerlendirme yöntemlerinde, uzmanının kullanılabilirlik alanındaki bilgi ve tecrübesi yöntemin başarısında büyük bir önem taşımaktadır. Beşinci kısımdaki değerlendirmeyi gerçekleştiren bazı katılımcıların benzer olmayan başarı yüzdelerine sahip olmasındaki en önemli etkenin de bu olduğu düşünülmektedir.
Geliştirilen uygulamada, her bir ölçütün öneminin eşit olduğu düşünülerek bir başarı yüzdesi hesaplanmaktadır. Ancak ölçütlerin önemi görselleştirmeye göre çoğunlukla değişiklik göstermektir. Daha doğru bir başarı yüzdesi elde edebilmek için, yazılımın, uygulamayı kullanan uzmanlar tarafından her bir ölçüte ağırlık değeri verilebilecek şekilde değiştirilmesi gerektiği öngörülmektedir.