Bilgi ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler hayatımızı derinden etkilemektedir. Bu teknolojiler insanların yaşam biçimlerini, üretim süreçlerini, şirketlerin iş yapma biçimlerini, eğitim kurumlarının kullandıkları yöntemleri, kısaca birçok hayati ögeyi dönüştürmektedir.
Bu gelişmeler devletlerin de bilgi ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeleri izlemesine ve buna yönelik politikalar geliştirmesine neden olmuştur. T.C. Kalkınma Bakanlığının yayımladığı 2014-2018 dönemini kapsayan, Onuncu Kalkınma Planı'ndaki [1] yazılım ile ilgili maddeler şu şekildedir: (1) adli süreç ve hizmetlerin elektronik ortama taşıyan donanım ve yazılım altyapısının geliştirilmesine devam edilmesi [1]; (2) açık kaynak kodlu yazılımlar, büyük veri, bulut bilişim, yeşil bilişim, mobil platform, nesnelerin interneti gibi alanlar değerlendirilerek kamu için uygun olabilecek çözümlerin hayata geçirilmesi [1]; (3) imalat sanayi ile yazılım sektörü arasındaki işbirliğinin geliştirilerek katma değerin arttırılması, çevreye duyarlı yeni teknolojilerin geliştirilmesi [1]. Ayrıca kalkınma planında bilgi ve iletişim teknolojileri sektöründe nitelikli insan kaynağı açığı bulunduğu belirtilmektedir [1].
Yazılımın dünyamızda ve ülkemizdeki bu artan önemi göz önüne alınarak, yazılımın geliştirilmesinde ve işletilmesinde rol alan yazılım mühendislerini yetiştiren Türkiye'deki üniversitelerdeki yazılım mühendisliği bölümlerinin öğretim programları incelenmiştir. Bu öğretim programlarında yapılacak güncellemelerle bu artan gereksinimleri karşılayacak insan kaynağının oluşturulması mümkün olabilecektir. Bu güncellemelerin hızla artan ve değişen gereksinimler doğrultusunda sürekli yapılması gerektiği unutulmamalıdır.
Bildirinin ikinci bölümünde konunun bağlamı ve ilgili çalışmalar özetlenmiştir. Üçüncü bölümde, yazılım mühendisliği öğretim programları, belirlenen yönteme göre değerlendirilmiştir ve değerlendirme sonuçlarına göre iyileştirme önerileri paylaşılmıştır. Dördüncü bölümde ise, sonuçlar ve gelecek çalışmalar sunulmuştur.
Bu bölümde, ilgili çalışmalar, Türkiye'deki yazılım mühendisliği eğitimi ve yazılım mühendisliği bilgi birikimini sınıflandıran kılavuzlar hakkında kısaca bilgi verilecektir.
Mishra ve Yazıcı Türkiye'deki üniversitelerdeki yazılım mühendisliği lisans öğretim programlarını 2004 yılında yayımlanmış olan SWEBOK kılavuzuna göre değerlendirmiştir [2]. Toros Üniversitesi Bilgisayar ve Yazılım Mühendisliği bölümü dahil 11 bölümün öğretim programı değerlendirilmiştir. Bu çalışmada ise SWEBOK'un son sürümündeki 15 bilgi alanı (bir önceki sürümündeki 10 bilgi alanının yerine) ve 13 yazılım mühendisliği bölümünün (Toros Üniversitesi Bilgisayar ve Yazılım Mühendisliği bölümü hariç; Celal Bayar, İstanbul Sabahattin Zaim ve Karadeniz Teknik Üniversitesi yazılım mühendisliği dahil) öğretim programları değerlendirilmiştir.
Garousi ve arkadaşları, SWEBOK kılavuzunun 3.0 sürümünü kullanarak Atılım Üniversitesinin yazılım mühendisliği bölümünün öğretim programını değerlendirmişler ve bazı iyileştirme önerileri sunmuşlardır [3]. Bu çalışmada benzer bir yöntemle, Türkiye'deki 13 yazılım mühendisliğinin öğretim programları değerlendirilmiştir.
Bir anket çalışmasında [4], Garousi ve arkadaşları Türkiye'deki yazılım mühendisliği uygulamalarını ve pratikleri araştırıp raporlamıştır. Bu çalışmada yazılım mühendislerinin en çok kaynak ayırdıkları etkinliklerin yazılım inşası (%31), yazılım testi (%14), yazılım gereksinimleri (%12), yazılım tasarımı (%12) ve yazılım bakımı (%11) bilgi alanları kapsamında olduğu bulunmuştur.
Jaakkola ve arkadaşları, yazılım mühendisliği öğretim programının değişik boyutlarını tartışmışlardır [5]. Yazılım mühendisliğinin bilgi birikimini sınıflayarak kapsamaya çalışan farklı kaynakları kullanarak yinelemeli bir öğretim programı geliştirme süreci deneyimlemişlerdir. Bu süreç sonunda herhangi bir öğretim içeriğini ya da programını yayınlarında paylaşmamışlardır.
Dünyadaki ve Türkiye'deki teknolojik ve yazılım sektöründeki gelişmeler nedeniyle yazılım mühendisliği eğitimi almış nitelikli insan kaynağına olan talep artmıştır. Türkiye'deki üniversitelerde 2000'li yılların başlarından itibaren yazılım mühendisliği bölümleri kurulmaya başlanmıştır. Türkiye'de bulunan 193 üniversitenin 13'ünde lisans eğitimi veren yazılım mühendisliği bölümü bulunmaktadır [6]. Bu 13 bölüme ek olarak Mersin ilindeki Toros Üniversitesinde Bilgisayar ve Yazılım Mühendisliği Bölümü bulunmaktadır.
T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezinin (ÖSYM), 2015 yılı Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Sistemi (ÖSYS) yerleştirme sonuçlarına göre 13 yazılım mühendisliği bölümündeki 948 kişilik kontenjanın 926'sına yerleştirme yapılmıştır [6].
Yazılım mühendisliği disiplininde oluşan bilgi ve deneyim birikimi birçok kişi tarafından farklı şekillerde ve detay seviyelerinde sınıflandırılmıştır. Örneğin, Carnegie Mellon Üniversitesi yazılım mühendisliğini üç temel alana ayırmaktadır: (1) Bilgisayar bilimlerinin temelleri, (2) Mühendislik temelleri, (3) Sosyal ve ekonomik temeller [7]. Bu tür bir sınıflandırma, daha detaylı taksonomiler oluşturmak için bir başlangıç noktası olabilirken bir öğretim programını tasarlamak ya da değerlendirmek için gerekli olan detaydan yoksundur.
Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK), yazılım mühendisliği alanındaki bilgi birikiminin kapsamını ve içeriğini düzenlemek amacıyla oluşturulmuştur. 2001 yılında ilk deneme sürümü, 2004 yılında IEEE Computer Society tarafından resmi olarak onaylanan ilk sürümü yayımlanmıştır. 2014 yılında ise şu andaki son sürümü olan üçüncü sürümü [8] yayımlanmıştır. SWEBOK kılavuzunun beş temel amacından biri öğretim programı geliştirmek için bir temel oluşturmaktır [8].
ACM Education Board ve IEEE Computer Society Educational Activities Board tarafından yazılım mühendisliği lisans eğitimi için bir öğretim programı kılavuzu "Software Engineering SE2014" adıyla yayımlanmıştır [9]. SE2014'ün bilgi alanları için SWEBOK kılavuzundaki bilgi alanları başlangıç noktası olarak alınmıştır [9]. SE2014 bilgi alanları belirlenirken yazılım mühendisliği disiplininin evrimi ve mevcut lisans programlarından elde edilen deneyimler göz önüne alınmıştır [9]. SWEBOK 3.0 ve SE2014 bilgi alanlarının karşılaştırmalı listesi Tablo 1'de gösterilmektedir. ACM ve IEEE Computer Society'nin desteklediği bilgisayar bilimleri öğretim kılavuzunda yazılım mühendisliği bir bilgi alanı olarak yer almaktadır [10]. Bu bilgi alanı altında şu alt başlıklar yer almaktadır: (1) Yazılım süreçleri, (2) Yazılım proje yönetimi, (3) Araçlar ve ortamlar, (4) Gereksinim mühendisliği, (5) Yazılım tasarımı, (6) Yazılım inşası, (7) Yazılım doğrulama ve geçerleme, (8) Yazılım evrimi, (9) Yazılım güvenilirliği, (10) Biçimsel yöntemler [10].
Yazılım mühendisliği lisansüstü eğitimi için de 2009 yılında ilk sürümü yayımlanmış olan bir kılavuz bulunmaktadır [11].
Bu bölümde değerlendirme yöntemi ve değerlendirilen öğretim programları hakkında bilgi verilmiştir. Sonrasında keşfe dayalı çalışma aşamasında nicel verilerin nasıl oluşturulduğu anlatılmıştır. Son olarak elde edilen sonuçlar ışığında öğretim programlarının iyileştirilmesi için öneriler sunulmuştur.
Bu çalışmada sistematik bir değerlendirme yapabilmek için "keşfe dayalı" ve "iyileştirici" durum çalışması yaklaşımı kullanılmıştır. Keşfe dayalı çalışma aşaması, mevcut durumun anlaşılmasını, yeni anlayışların aranmasını, yeni araştırmalar için fikirlerin ve hipotezlerin oluşturulmasını kapsamaktadır [12]. İyileştirme aşamasında ise üzerinde çalışılan durumun bir yönünün iyileştirilmesi hedeflenmektedir [12].
Bu çalışmada, keşfe dayalı çalışma aşamasında mevcut öğretim programlarının değerlendirilmesi için SWEBOK kılavuzundaki bilgi alanları kullanılmıştır. Bunun nedeni Tablo 1'de görüldüğü gibi SWEBOK kılavuzunun daha fazla bilgi alanını kapsamasıdır. İyileştirme aşamasında ise bu bilgi alanları içinde yeterince kapsanmadığı düşünülenler için önerilerde bulunulmuştur.
Türkiye'deki üniversitelerdeki yazılım mühendisliği bölümlerinin listesi, ÖSYM'nin 2015 yılına ait lisans programları listesinden [6] Bilgisayar Mühendisliğinin/Bilimlerinin Temelleri ve Matematiksel Temeller bilgi alanları tüm bölümler tarafından diğer bilgi alanlarına göre oldukça fazla kapsanmaktadır. Bu bilgi alanları için hem ortalama değerler diğerlerine göre yüksektir hem de bölümler arasındaki farklar görece azdır. Bilgisayar Mühendisliğinin/Bilimlerinin Temelleri bilgi alanı oldukça geniş bir alanı kapsamaktadır. SWEBOK kılavuzuna göre bu bilgi alanı algoritma, programlama, veri yapıları, veri yönetimi ve veritabanı yönetim sistemleri, işletim sistemleri, insan bilgisayar etkileşimi, bilgisayar ağları, donanım ile ilgili dersleri kapsamaktadır. Bu kapsamın oldukça geniş olması ve bu derslerin çoğu bölümde zorunlu olması nedeniyle bu bilgi alanına ayrılan pay tüm bölümlerde yüksektir. Matematiksel Temeller bilgi alanı genel matematik, kalkülüs, diferansiyel denklemler, olasılık ve istatistik, analiz, cebir, ayrık yapılar gibi standart dersleri kapsamaktadır ve bu dersler çoğu bölüm tarafından zorunlu olarak verilmektedir.
Elde edilen niceliksel verileri görsel şekilde özetlemek amacıyla Şekil 1'de gösterilen kutu grafiği çizilmiştir. SWEBOK kılavuzundaki yazılım mühendisliği bilgi alanlarına (ilk 12 bilgi alanı) odaklanmak amacıyla, grafikte Bilgisayar Mühendisliğinin/Bilimlerinin Temelleri, Matematiksel Temeller ve Mühendislik Temelleri bilgi alanları gösterilmemiştir. Böylece y ekseninin uzaması ve ilk 12 bilgi alanı arasındaki farkların küçülerek daha zor gözlenebilir olması engellenmiştir.
Şekil 1'de görüldüğü gibi sadece Yazılım Tasarımı, Yazılım Mühendisliği Yönetimi ve Yazılım Mühendisliği Ekonomisi bilgi alanlarında aykırı değerler (yıldız ile gösterilmiştir) bulunmaktadır. Aykırı değerlerin çok olmaması değerlendirilen verinin homojene yakın olduğunu göstermektedir.
Yazılım Bakımı, Yazılım Konfigürasyon Yönetimi, Yazılım Mühendisliği Modelleri ve Yöntemleri ve Yazılım Mühendisliği Ekonomisi bilgi alanları tüm bölümlerde hem en az kapsanmıştır hem de benzer bir dağılıma sahiptir. Ortalamaları Yazılım Mühendisliği Yönetimi ve Yazılım Mühendisliği Süreci bilgi alanları için de tüm bölümlerdeki dağılım görece homojen görünmektedir. Yazılım Mühendisliği Yönetimi bilgi alanı için elde edilen 13 değerden 10 tanesi ortalamaya yakındır.
Yazılım Gereksinimleri, Yazılım İnşası, Yazılım Testi ve Yazılım Kalitesi bilgi alanları çok homojen bir dağılım göstermese de aykırı değerlere de sahip değildir.
Yazılım Mühendisliği Mesleki Uygulamaları bilgi alanında dağılım daha heterojendir. Ortalama 25,47 hafta iken bu bilgi alanına İzmir Ekonomi Üniversitesi 14 hafta, İstanbul Aydın ve Maltepe Üniversitesi ise 43 hafta ayırmıştır. Dağılım konusunda bölümler arasında en farklı olan Yazılım Tasarımı bilgi alanıdır. Ortalaması 24,67 hafta iken bu bilgi alanına Işık Üniversitesi 4 hafta, Beykent Üniversitesi 59 hafta ayırmıştır.
Şekil 2'de SWEBOK kılavuzunun ilk 12 bilgi alanının toplamının (Tüm Yazılım Mühendisliği) ve diğer 3 temel bilgi alanının kutu grafiği gösterilmektedir. Şekil 2. Bilgisayar Mühendisliğinin/Bilimlerinin Temelleri, Matematiksel Temeller, Mühendislik Temelleri ve geri kalan 12 bilgi alanının toplamının kutu grafiği Şekil 2'de görüldüğü gibi en az zaman (Ortalama 5,85 hafta) Mühendislik Temelleri bilgi alanına ayrılmaktadır. Bu bilgi alanına ayrılan zaman homojene yakındır. Matematiksel Temeller bilgi alanına Mühendislik Temellerine göre daha fazla zaman (Ortalama 78,62 hafta) ayrılmaktadır ve bu bilgi alanı için de dağılım homojene yakındır. Bilgisayar Mühendisliğinin/Bilimlerinin Temelleri bilgi alanı için ortalama 158,31 hafta, Tüm Yazılım Mühendisliği bilgi alanları için ise 135,85 hafta zaman ayrılmaktadır. Bu iki alan için de üniversiteler arasındaki dağılım heterojendir. Öğretim programlarının değerlendirilmesi için güncel, doğru, tam ve yeterli seviyede detaylı bilginin olması büyük önem taşımaktadır. Bu çalışmada sadece web sitesindeki bilgiler değerlendirme için kullanılmıştır. Bundan sonraki aşamada 13 bölümdeki dersler için ilgili öğretim üyelerinden daha detaylı bilgiler alınarak daha sağlıklı bir değerlendirme yapılması planlanmaktadır. Seçmeli derslerin de değerlendirmeye katılması öğretim programlarının daha kapsamlı ele alınması için gerekli olduğu değerlendirilmiştir. İleriki dönemlerde, Türkiye'deki yazılım mühendisliği bölümleriyle yurt dışındaki yazılım mühendisliği bölümlerinin derslerinin içerik dağılımları karşılaştırılabileceği değerlendirilmiştir.
SWEBOK kılavuzundaki 15 bilgi alanına ideal olarak nasıl bir ağırlık verilmesi gerektiğinden söz edilmemiştir. İlerleyen dönemlerde SWEBOK kılavuzundaki her bilgi alanına ideal olarak ne kadar ağırlık verilmesi gerektiği konusunda bir çalışma yapılması değerlendirilebilir. İdeal bir dağılım elde edildiğinde öğretim programları için daha net öneriler verebilmek mümkün olacaktır. Çalışmada kullandığımız SWEBOK kılavuzunun içeriğine getirilen eleştiriler de vardır [5]. SWEBOK kılavuzu, SE2014 kılavuzu ve yazılım mühendisliği disipliniyle bağlantılı diğer disiplinler için oluşturulmuş diğer kılavuzlar ve endüstrideki gereksinimler de incelenerek yeni bir değerlendirme çerçevesi oluşturulabileceği değerlendirilmiştir.