Özet. Yazılım geliştirme süreçleri sırasında kullanılan yazılım geliştirme araçlarının birçok özelliği maalesef görme engelli yazılım geliştiriciler tarafından kullanılamaz. Yazılım geliştirme araçlarının yeterli oranda erişilebilir olmaması görme engellilerin profesyonel olarak yazılımcı olmasının önünde önemli bir engel teşkil etmektedir. Diğer taraftan bu engeli aşabilen geliştirici sayısı az olduğu için de bu geliştiricilerin ihtiyaçlarının karşılanması önceliklendirilmemektedir. Erişilebilirlik sorunlarının neler olduğu anlaşılmadan bu engelleri kaldıracak yeni destek teknolojilerinin geliştirilmesi mümkün olamaz. Bu çalışmayla amacımız görme engelli geliştiricilerin yazılım geliştirme araçları kullanırken karşılaştıkları sorunların neler olduğunu incelemektir. Anahtar Kelimeler: Yazılım geliştirme araçları, Erişilebilirlik, Görme engelli yazılım geliştiriciler
? Başlıca yazar TOBB University of Economics and Technology, Ankara, Turkey
Web page: http://cegerede.etu.edu.tr 1
Yazılım geliştirme süreçleri sırasında yazılımcılar tarafından sıkça kullanılan
yazılım geliştirme araçlarına örnek olarak şunlar sayılabilir: kaynak kodların
incelendiği ve yazıldığı Eclipse, NetBeans, IntelliJ benzeri entegre yazılım geliştirme
ortamları (İng., integrated development environments, kısaca IDE); kaynak kod
değişim önerilerinin denetlendiği (İng. code review) Gerrit[
Örneğin, kaynak kod değişimi denetim araçlarında iki metin arasındaki değişimi
tespit etmek için yaygın olarak düzeltme mesafesi (İng. edit distance) temelli
metinsel “diff” algoritması [
Burada solda “PatchSetInserter.java” adlı kaynak dosyasının eski hali, sağda ise yeni hali gösterilmektedir. Sol tarafta açık kırmızı ile sağ tarafta ise açık yeşil ile boyanan satırlar değişime uğramış satırları belirtmektedir. Sağ tarafta koyu yeşil ile boyalı karakterler ise yeni versiyonda eklenmiş karakterleri vurgulamaktadır. Bu tür bir gösterim büyük bir kaynak kod dosyasında meydana gelen kısıtlı değişikliklerin nerelerde gerçekleştiğinin hızlıca farkedilmesini ve değişimin etkilerinin anlamlandırılmasını hızlandırmaktadır. Fakat yazılım geliştirici görme engelliyse bu tür bir gösterim geliştiriciye beklenilen faydayı sağlayamaz.
Yazılım geliştirme araçlarının yeterli oranda erişilebilir olmaması görme
engellilerin profesyonel olarak yazılımcı olmasının önünde önemli bir bariyer teşkil
etmekte, diğer taraftan bu bariyeri aşabilen geliştirici sayısı az olduğu için de bu
geliştiricilerin erişilebilirlik ihtiyaçlarının karşılanması endüstri tarafından
önceliklendirilmemektedir[
Erişilebilirlik engellerinin neler olduğu anlaşılmadan bu engelleri ortadan kaldıracak yeni destek teknolojilerinin geliştirilmesi ve yazılım geliştirme araçlarına entegre edilmesi mümkün olamayacaktır. Bu hedefe yönelik olarak, bu bildirideki amacımız görme engelli geliştiricilerin yazılım geliştirme faaliyetlerini ve kullandıkları güncel yazılım geliştirme araçlarını inceleyerek, bu geliştiricilerin yazılım geliştirme faaliyetleri sırasında karşılaştıkları erişilebilirlik problemlerini rapor etmektir. 2 2.1
Görme Engelli Yazılımcıların Kod Geliştirme Süreci
Kod geliştiricilerin kod geliştirme süreçleri sırasında gerçekleştirdiği iki temel
faaliyet bulunmaktadır. Birinci faaliyet bir kod bloğunun işlevini anlamaktır.
Görme engeli olmayan geliştirici bu faaliyeti kod metnini programın kontrol akışı
yönünde satır satır okuyarak yapar. Görme engelli bir geliştirici aynı adımı iki tür
temel araç kullanarak yapabilir[
Kaynak kod metnine ulaşmakta kullanılabilecek ikinci tür araç ise kabartmalı ekran cihazıdır (İng. braille display) (Bakınız Şekil 2). Bilgisayara bağlanan bu mekanik araç vasıtasıyla ekrandaki metinler bir levhaya kabartmalı fiziksel şekiller olarak yansıtılır. Böylece geliştirici kabartmalara dokunarak kod metnine ulaşmış olur. Şekil 2. Klavyenin altında iğneli bir levha olarak kabartmalı ekran cihazi (İng. braille display) görülmektedir2.
Kabartmalı ekranlar herhangi bir anda tipik olarak 40 ila 80 arası karakteri kabartabilmektedir. Kullanıcı ekranda imleci hareket ettirdikçe mekanik kabartmalar otomatik olarak yenilenir. Kabartmalı ekranlar, kabartmalı etiketli tuşlara sahip bir klavyenin yanında konumlandırılır ve eş zamanlı olarak kod yazma işlemi bu klavye vasıtasıyla yapılır. Kabartmalı ekran cihazlarının ekran okuyuculara göre farkı duyu hissi yerine dokunma hissini kullandırmasıdır. 2.2
Kod yazma işlemi sırasında görme engelli geliştiriciler kabartmalı tuşlar içeren bir klavye kullanarak kod yazımı yapabilirler. Eş zamanlı olarak yazdıkları metnin doğruluğunu ekran okuyucu veya kabartmalı ekran cihazı kullanarak teyit edebilir. 2 Kaynak: https://goo.gl/kMV4z8
Kaynak Kod Geliştirme Araçlarında Görme Engelli Kullanıcıların Karşılaştıkları Problemler
Kod geliştirme araçlarında bazı fonksiyonlar yalnızca “pencereler, simgeler, menüler,
işaretçiler”, kısaca PSMİ (İng. “windows, icons, menus, pointer”, kısaca WIMP[
Şekil 3. Sublime Text Auto-completion Ekranı3.
Bu ekranın başlatılması bir klavye kısa yolu arkasına konulabilir. Fakat görme engelli geliştiricinin kullandığı ekran okuyucu yazılım veya kabartmalı ekran cihazı vasıtasıyla diyalogta gösterilen tamamlama önerilerinin neler olduğunu anlaması ve bunlardan uygun olanı seçmesi oldukça yorucu hale gelmektedir. Her liste elemanı birden fazla metin gurubundan oluşur. Bu örnekte sağdaki metin gurubu “httpser” adlı değişkenin veri tipini, soldaki metin gurubu ise önerilen metni göstermektedir. Dolayısıyla diyalog oldukça fazla sayıda metin içermektedir. Editörde her yeni karakter yazımı ile beraber öneri listesinin otomatik olarak güncelleniyor olması bu etkileşimi daha da yorucu hale getirir. Sonuç olarak bir fonksiyon bu şekilde bir diyalog ile sunulduğunda, her ara etkileşim erişilebilir 3 Kaynak: https://goo.gl/RHBXQo olsa dahi, tüm etkileşim görme engelliler tarafından etkin olarak gerçekleştirilemediğinden, bu fonksiyon erişilemez hale gelmektedir. Geleneksel olarak kaynak kodlar yazılırken geliştiriciler tarafından girintiler (İng. indentation) kodun hiyerarşik yapısının daha rahat anlaşılması amacıyla sıkça kullanılmaktadır. Örnek Kod 2.1 bu şekilde bir kullanımı göstermektedir. public c l a s s B i n a r y S e a r c h { public i n t f i n d ( f i n a l i n t [ ] data , f i n a l i n t key ) { i n t low = 0 , h i g h = data . l e n g t h 1 ; while ( low <= h i g h ) { f i n a l i n t i = ( low + h i g h ) >> 1 ; f i n a l i n t v = data [ i ] ; i f ( v == key ) return i ; e l s e i f ( v < key ) low = i + 1 ; e l s e // v > k e y
h i g h = i 1 ; } return
1; } } // end o f c l a s s Örnek Kod 2.1. Girintilerin ve boşlukların kodun anlaşılırlığını arttırmak için kullanımı5
Örneğin altıncı ile on ikinci satırlar arasındaki kod bloğunun beşinci satırdaki “while” ifadesi tarafından kapsandığı kolaylıkla görülebilmektedir; çünkü altıncı ve on ikinci satırlar beşinci satıra göre daha sağda konumlandırılmıştır. Bu tür bir görsel gösterim sayesinde, örneğin, şu kanıya çok hızlı bir şekilde varılabilir: Program, beşinci satırdaki şart sağlanmadığında dokuzuncu satıra uğrayamaz. Maalasef bu yöntem görme engelli geliştiriciler için aynı faydalı etkiyi yaratamaz çünkü bu geliştiricilerin kullanabildikleri metne ulaşma mekanizmaları (ekran okuyucu ve kabartmalı ekran cihazı) metnin görsel konumlandırmasını geliştiriciye aynı biçimde aktaramaz (Bakınız Tablo 1).
Girinti kullanımına ek olarak programda kullanılan andaçlar (İng. token)
arasında anlaşılırlığı arttırmaya yönelik boşluk kullanımı da oldukça yaygındır.
Örneğin, yedinci satırda “v = data[i]” ifadesinde “v”, “=” ve “data[i]” arasında
birer boşluk bırakılmıştır. Fakat görme engelli kullanıcı bu metne ekran okuyucu
ile ulaştığında boşluk karakteri metni anlamada kullanıcıya ek kognitif yük
getirmektedir (Şöyle bir seslendirme yapılır: “ve boşluk eşittir boşluk data köşeli
parentez aç i köşeli parentez kapa”). Bunu önlemek için boşluk karakterlerinin
5 Kaynak kod Emma[
Bir başka ilginç durum ise on birinci satırda gözlemlenmektedir. Bu satırın sonunda “else” ifadesine hangi durumda ulaşılacağını açıklayan bir yorum ifadesi bulunmaktadır. Görsel olarak bu tür bir yorum ifadesini satırın geri kalanından ayırmak çok fazla efor gerektirmez çünkü konum olarak yorum ifadesi satırın en sağında bulunmaktadır. Fakat aynı durum görme engelli bir kullanıcı için geçerli değildir çünkü bu kullanıcıya ulaşan metin görsel konum özelliklerini kaybeder (Bakınız Tablo 1).
Sonuç olarak sıradan bir ekran okuyucu veya kabartmalı ekran cihazı kullanıldığında kod metninin hiyerarşik yapısının, kod parçaları arasındaki ilişkilerin ve program akışının anlaşılması, engelsiz bir geliştiriciye kıyasla, daha fazla zaman ve daha yoğun bir konsantrasyon gerektirir. 3.3
Kısıtlı Bağlam Kaynak kodlar üzerinde çalışan görme engelli bir geliştiricinin karşılaştığı bir diğer zorluk ise kullandıkları metne ulaşma araçlarının birim zamanda çok kısıtlı bir bağlam bilgisini sağlıyor olmasıdır. Örnek Kod 2.2’de görüldüğü üzere dokuzuncu satırı inceleyen geliştirici bu satırın yazılıma olan etkisini anlamak için “v”, “k”, ve “i” değişkenlerinin nerede tanımlandıklarını, tanımlandıkları yerde olan ilgili yorumları, değişkenlerin veri tiplerinin ne olduklarını, dönülen “i” değişkeninin daha önce nerede hesaplandığını incelemeye ihtiyaç duyabilir. Dolayısıyla yalnızca bu satırın metin olarak ne içerdiğini bilmek satırın program üzerindeki etkilerini anlamaya yetmemektedir. Örnek Kod 2.2. Ekran okuyucu ve kabartmalı ekran cihazı ile görme engelli bir geliştirici herhangi bir anda kod hakkında çok daha kısıtlı bir bağlam bilgisine ulaşabilmektedir. Bu deneyimi görsellemek için Örnek Kod 2.1’deki dokuzuncu satır hariç diğer satırlar gizlenmiştir. 3.4
Bir kaynak kod dosyasının içeriği düz bir metin olarak görülebilir. Fakat aslında dilin dil bilgisi kuralları (İng. grammar) düşünüldüğünde, aslında kod metni hiyerarşik bir yapıyı tanımlar. Şekil 4’de bu hiyerarşik yapı gösterilmiştir.
Geliştirici program kodunu anlamak için koddaki satırlar arasında ardışık olarak gezinmek yerine kodun hiyerarşik yapısı üzerinde gezinmek isteyebilir. Örneğin, Örnek Kod 2.1’de beşinci satırdaki döngü başlangıcını inceleyen geliştirici döngü içerisindeki ifadeleri incelemeye devam edebilir veya döngü detayları yerine bir sonraki kod bloğunun yer aldığı on beşinci satıra göz atmak isteyebilir. Fakat sıradan ekran okuyucular ve kabartmalı ekran cihazları bu tür bir rastgele erişime (İng. random access) olanak sağlayamazlar. method find ...
while(low high) (Satır 5)
return (Satır 15) ... if-statement (Satır 9) else-statement (Satır 10) -1 assign return
if-statement ... v key i <
statement v key low statement
+ Şekil 4. Örnek Kod 2.1’de yer alan kodun hiyerarşik yapısı (Burada derleyicinin inşa edeceği soyut sözdizimi ağacının basitleştirilmiş hali resmedilmiştir). 3.5
Kod yazım araçları kod yazımı sırasında geliştiriciye sık sık görsel geri bildirimde bulunur. Örneğin Şekil 5’de Eclipse kod geliştirme aracı editöründe kodda yapılan bir hata sonucu ortaya çıkan görsel geri bildirimler görülmektedir. Şekil 5. Eclipse kod geliştirme aracı editöründe kodda yapılan bir hata sonucu ortaya çıkan geri bildirimler görülmektedir7.
Ekranın sol ve sağ bölümünde hatalı satır işaretlenmiş, hatayı içeren andaç ise altı kırmızı bir çizgiyle çizilerek gösterilmiştir. Buradaki görseller kullanıcının talebi üzerine değil, kullanıcının metni değiştirmesine tepki olarak olarak ortaya çıkarlar. Ayrıca ekranda kod metni ve bu metin ile ilgili geri bildirimler iki farklı görsel kanal aracılığıyla geliştiriciye sunulmaktadır. Görme engelli 7 Kaynak: https://goo.gl/dq9spp geliştirici ekran okuyucu yazılımlar ve kabartmalı ekran cihazları vasıtasıyla kod metnine ulaşırken tek bir kanala sahiptir. Dolayısıyla metin ve metne ait geri bildirimler aynı kanal üzerinden sunulmak durumundadır. Bu harmanlamayı geliştirme aracı yapar. Bu harmanlama doğru biçimde yapılmadığında görme engelli geliştiricinin kafasını karıştıran bir deneyim ortaya çıkmaktadır. 4
İlgili Çalışmalar
Görme engelli yazılım geliştiricilerin yazılım geliştirme sırasında karşılaştıkları
engellerin neler olduğu ile ilgili güncel bazı çalışmalar mevcuttur[
Görme engelli geliştiricinin, kaynak kodların hiyerarşik yapısı üzerinde
gezinmesini sağlayacak bazı teknikler Smith vd. [
Görme engelli yazılım geliştiricilerin kaynak kodların yapısını daha kolay
anlamalarına yönelik olarak, kodun melodilerle ve seslerle nasıl temsil edilebileceği
üzerine bazı ön çalışmalar yapılmış ve umut verici sonuçlar elde edilmiştir [
Bu çalışmada görme engelli yazılım geliştiricilerinin günümüz yazılım geliştirme araçlarını kullanırken karşılaştıkları fakat literatürde detaylı incelenmemiş engellerin neler olduğunu inceledik. Bu engellerin neler olduğunun anlaşılmasının bu engelleri ortadan kaldıracak yeni araştırmalara faydalı bir girdi olacağını umuyoruz. Yazılım geliştirme araçlarındaki erişilebilirlik problemleri giderildiğinde yazılım geliştirmeye meraklı görme engelli bireylerin geliştirme faaliyetlerini etkili yapabilmelerinin önündeki önemli bir bariyer ortadan kalkacaktır. Gelecekte çalışmalarımızda bildirdiğimiz erişim problemlerinden bir bölümüne çözüm üretmeyi hedeflemekteyiz. Üretilen çözümlerin hem görme engelli geliştiricilerin hem de engelsiz geliştiricilerin ortaklaşa çalıştıkları araçlar içerisine entegre olacak şekilde tasarlanması gerektiğine inanıyoruz. Bu yaklaşım ile görme engelli kullanıcıların deneyimlerini iyileştirme amacıyla üretilecek kod geliştirme teknolojilerinin engelsiz geliştiricilerin de işine yarayabileceğini ve bu alanda yapılacak ilerlemelerin aslında tüm geliştiricilerin yazılım geliştirme süreçlerini iyileştirebileceğini düşünüyoruz.
Kaynakça