Özet. Yazılım mühendisliği projelerinde, vaadedilen veya planlanan sürede yetişmeme riski oluştuğunda, çözüm olarak proje ekibine yeni bir üye ekleme, takvimi öteleme veya fazla mesai yapılması gibi seçenekler çözüm olabilir. Fazla mesainin diğer seçeneklere nazaran dışa bağımlılığı daha az olması dolayısıyla fazla mesai tercih edilmektedir. Fakat, yaratıcılık gerektiren diğer meslek grupları gibi yazılım mühendisliğinde de çalışma saatlerinin artmasının geri dönüşü tam olarak belirli olmayabilir. Bu noktada asıl önemli olan konunun verimlilik olduğunu düşünüyoruz. Çalışanların, fazla mesainin verimlilik üzerine etkileri hakkında görüş ve fikirlerini almak adına düzenlediğimiz anket ile, belirlediğimiz verimlilik kavramı çerçevesinde elde ettiğimiz veriler üzerinde incelemeler yaptık. Sonuçlara göre, verimlilik etkilerini incelediğimiz, üretkenlik, kalite, organizasyonel etkileri ve kişisel etkileri çerçevelerinde, yapılan fazla mesainin istenen getiriyi sağlamadığı durumlar bulunmaktadır. Getiri sağlamaması yanı sıra, dolaylı yollardan zararlı etkilerinin de bulunmasından dolayı toplam verimlilik olarak iyi sonuçlar ortaya çıkarmadığı gözlemlenmiştir. Verimlilik açısından bakıldığında, toplam getiri olarak fazla mesai yapılmaması, yapılmasından daha iyi sonuçlar oluşturacağı ortaya çıkmıştır.
Abstract. In the software engineering projects, if a risk or contingency that will exceed the due date of committed and planned deadline, as a solution these will be followed : involving a new member to the software postponing the schedule or doing overtime. Since doing the overtime is more internally conducted in the companies, without reporting the situation to any other 3rd parties, it seems the best option at first glance. However software engineering requires creativity like other occupational groups and increasing the number of working hours in the projects will not return advantages in terms of efficiency. So on this point we would like to underline the importance of the efficiency. With the survey 'Effects of Overtime on Efficiency in Software Engineering Projects', we did inspections on our determined efficiency values. According to the findings within the boundaries of productivity,quality, organizational and personal impacts, efficiency effects do not return the expected positive results. Nevertheless, we found out that these effects cause negative impacts indirectly and eventually total efficiency diminished. With efficiency perspective, in order not to do overtime produces better outcomes than doing it. 1
Endüstriyel üretim sektörünün hemen hemen tamamında planlamalar çalışma saatleri üzerinden yapılmaktadır. İlave iş artışı yaratabilmek için de bu çalışma saatleri arttırılarak sonuç elde edilmektedir. Bir saat içerisinde bir miktar üretim gerçekleştiğini varsayarsak, çalışma saatlerini iki katına çıkararak, üretim miktarı iki katına çıkarılabilmektedir. Bu sebepler, çalışma saatlerinin artırımı, üretilen çıktı artırımı için alternatif bir plan olarak görülebilir. Ancak bazı proje gruplarında, çalışılan saat ve üretilen çıktı konusunda koşulların biraz değişebileceğini düşünüyoruz. Yazılım mühendisliği projeleri de bu şekildeki projelerdendir. 1.1
Yazılım mühendisliği projelerinde, bir saatte üretilen çıktı zaman zaman
değişebilir. Çünkü bu ölçüme birden çok etki eden sebepler vardır. Bunlardan bazıları;
çalışanların fiziksel veya psikolojik durumu, projenin hangi fazında olduğuna göre
değişen stres ve baskı seviyesi veya ölçüm yapılan saatin normal çalışma saati mi
veya fazla mesai saati mi olduğuna kadar bir çok yelpazede değerlendirilebilecek
sebepler bu değişime etki edebilir [
Bu noktada da verimlilik kavramını açıklama ihtiyacı doğmaktadır. Verimlilik, sadece üretkenlik olarak algılanabiliyor. Fakat, üretilen ürün için kalite istenilen seviyeye ulaşmadığı durumlarda, kalite eksikliğinden doğan geri dönüşlerden dolayı bu tanım tek başına yeterli olmayacaktır. Aslında toplam verimliliği tanımlamak için birden çok unsuru göz önünde bulundurmamız gerekmektedir. Dolayısıyla, yazılım mühendisliği projelerinde verimlilik olarak algılayacağımız bir çerçeve çizerek bu kavram üzerinden yola çıktık. Verimliliğe etki eden unsurları; üretkenliğe etkiler, kaliteye etkiler, organizasyona etkiler ve kişisel etkiler olarak öngördük.
Bu çalışmada, yazılım mühendisliği projelerinde fazla mesainin bu unsurlar üzerinde etkilerini göz önünde bulundurarak, verimlilik üzerine etkilerini araştırdık. Ancak, bu doğrultuda, organizasyonlardan, üretkenlik veya kalite üzerine ölçümlere ulaşabilirken, bu ölçümlerin normal çalışma saatini mi yoksa fazla mesai saatini mi yansıttığına ulaşamamaktayız. Bununla beraber fazla mesai yapmanın sadece çıktıları arttırarak organizasyonlara olumlu yönde katkı sağlamasının yanında, çok sayıda çalışanı etkileyerek ve iş tatmini için de önemli bir etken olarak toplam durumda etkilerinin pozitif veya negatif olacağını belirlemek zordur. Fazla mesainin getirdiği kişisel etkiler de aynı şekilde kayıtlı herhangi bir veriden alınamayacak, tamamen öznel sonuçlardır.
Sonuç olarak yukarıda bahsettiğimiz etkileri incelemek adına, çalışanların fikir ve görüşlerini almak için bir anket çalışması yapmaya karar verdik. Bu anket çalışmasında, yazılım mühendisliği çalışanlarına, verimlilik sınırlarımız kapsamında fazla mesainin etkileri ile ilgili sorular yönelterek, cevaplarını aldık. Anket içerisinde sırasıyla; çalışanların, kişisel bilgileri, projelerindeki fazla mesai durumu ve verimlilik sınırlarımızla bağıntılı olarak nasıl etkilendikleri ile ilgili üç bölüm bulunmaktadır.
Cevapların birbirleriyle korelasyonunu oluşturarak fazla mesainin verimli olup olmadığı durumları analiz ettik. Üretkenlik konusunda, fazla mesaide yapılan çalışmalarda saat başına yaptıkları işler ile normal çalışma saatleri arasında yaptıkları karşılaştırmayı ve fazla mesainin süresinin artması durumunda oluşacak değişiklikleri göz önünde bulundurduk. Bunun yanında, fazla mesai yapılan süreden sonra, normal çalışma saatleri içerisinde nasıl bir etkisi olduğu da üretkenlik konusunda bir diğer inceleme notlarımız oldu. Kalite konusunda, çalışanların yaptığı hata sayısını, fazla mesaide yaptıkları ile normal çalışma süresi içerisinde yaptıkları arasında karşılaştırmaları bizim analiz noktamızı oluşturmuştur. Organizasyonel etkileri, dolaylı yollardan bütün etkilerin toplamı olsa da, çalışanların iş tatminini etkilemesi konusunu incelemeye çalıştık. Kişisel olarak ise, artan çalışma saatlerinin yaşamlarında nasıl bir değişiklik getirdiği dikkat ettiğimiz ana nokta olmuştur. 2 İlgili Çalışmalar
Fazla mesai kavramı kısaca bir çalışanın standart çalışma saatlerin dışında
çalıştığı süreyi ifade etmektedir. Yazılım mühendisliği projelerinde de, projelerin
planlanan zamanda bitmemesi durumu oluştuğunda, planlanan zamanı öteleme, ekibe yeni
kaynak ekleme gibi çözümler ile takvimi yakalama imkanı bulunurken [
Fazla mesai ve yarattığı stresin yazılım kalitesine etkisi hakkında yapılan
çalışmalardan birinde, dört proje üzerinde yapılan ölçümlerle hata sayısına etkisi açık
bir şekilde ortaya konmaktadır [
Ayrıca fazla mesai, yazılım mühendisliği projeleri çalışanlarının fiziksel ve
zihinsel durumları üzerinde de değişiklikler ortaya çıkarmaktadır [
Yapılan fazla mesainin ne şekilde yapıldığı da sonuçlara önemli bir etkendir.
Eğer çalışanlar fazla mesaiyi gönüllü olarak yapıyorlarsa, fazla mesai sonucu
yorgunluk ve iş tatminindeki azalma, zorunlu yapılanlara göre daha az olduğu
gözlemlenmiştir [
Araştırma
Verimlilik etkileri, ne kadar işin yapıldığı ölçümü dışında soyut bir kavram olduğundan dolayı, yazılım mühendisliği projelerinde görevli çalışanların görüşlerini almak adına anket çalışması düzenlemeyi planladık. Bu anket çalışması için aşağıdaki gibi bir yol haritası çizdik; ─ Verimlilik sınırlarımız kapsamında bilgi edinme amaçlı sorular hazırlamak. ─ Anketin yazılım mühendisliği projeleri çalışanları tarafından cevaplanmasını sağlamak. ─ Cevapları fazla mesainin etkilerini gözlemleyecek şekilde analiz etmek. 3.2
Anketimiz, yazılım mühendisliği projeleri çalışanlarının çevrimiçi katılımıyla cevaplanacak şekilde hazırlandı. Amaçları anlamak ve aynı bakış açısından cevaplanması için konunun açıklanması gerekliydi. Dolayısıyla anket, verimlilik sınırlarımız ve araştırma hedefimiz hakkında kısa bir açıklama ile başlamaktadır.
Genel olarak bulmayı amaçladığımız sorunlar verimlilik ve fazla mesai ile ilişkili olduğu için ankette fazla mesai ve verimlilikle ilgili bölümler bulunmaktadır. Bununla beraber kişisel bilgiler ile ilgili bir bölüm ekleyerek cevapları kişisel bilgilere göre ayrıştırmayı amaçladık.
Kişisel bilgi bölümü yaş, cinsiyet, yazılım mühendisliği projelerindeki deneyim, eğitim derecesi, mezun olunan bölüm, bir ekip yönetip yönetmediği gibi özel bilgilerin bulunduğu soruların yanı sıra, sektör bilgisi, kullandıkları yazılım geliştirme yaşam döngüsü veya organizasyon büyüklüğü için çalıştığı organizasyonla ilgili sorular da içerir.
Fazla mesai bölümünü, fazla mesai ücreti alıp almadıkları, alıyorlarsa ücretin yeterli olup olmaması, fazla mesai yapmasına neden olan ana sebep gibi soruların yanında, yapılan fazla mesaiyi organizasyonel olarak takip edilip edilmediği ile ilgili bilgileri elde etmek amaçlı sorular oluşturmaktadır.
Verimlilik bölümü ise bizim sınırlarımız paralelinde, üretkenlik ölçütleri, kalite etkileri, organizasyona ve kişilere etkileri anlama amaçlı sorulardan oluşmaktadır. 3.3
Yaptığımız anket çalışmasına Türkiye’de yazılım mühendisliği projelerinde çalışmakta olan 210 çalışan katılmıştır. Katılımcıların büyük bolümü 62%’lik bir oranla yazılım mühendislerinden oluşmaktadır. Bunun dışında 15%’lik bir oranla analist olarak görevini yerine getiren kesim gelmektedir [Şekil 1].
62% 15% 3% 8% 9% 3%
Analist Danışman Diğer Kalite Güvence Uzmanı Test Mühendisi
Yazılım Mühendisi Şekil 1. Mesleki Uzmanlık Alanı
Anketi cevaplayan çalışanlar farklı deneyim seviyelerinden olmak üzere en büyük katılım 4-6 yıl arası deneyime sahip çalışanlardan 38%’lik bir oranla gelmiştir [Şekil 2]. Ayrıca katılımcılar birbirinden farklı yaşam döngüleri kullanmaktadırlar. 57%’lik bir oranla en çok Çevik metodoloji kullanan çalışanlardan katılım gerçekleşmiştir [Şekil 3]. 22%
yet gösteren organizasyonlarda çalışan katılımcılar tarafından cevaplanmış olup, en çok katılım 37%’lik oranda bilgi teknolojileri şirketleri çalışanları tarafından olmuştur. 18%’lik oranla Finans sektörü çalışanlar ikinci büyük katılım sağlayan çalışanlara sahip olmuştur. [Şekil 4]. Katılımcıların organizasyonlarına büyüklüğü yönünden baktığımızda, en çok katılımcıyı 51%’lik oranla 500 kişiden fazla çalışana sahip organizasyonlardan elde ettik [Şekil 5]. Ortalama katılımcı yaşı 30 olan anketimize, üniversitelerin bilgisayar mühendisliği bölümünden mezun olan katılımcılar 72% oranla başı çekmiştir [Şekil 6]. Katılımcıların mezuniyet seviyeleri açısından ise 68% oranla Lisans mezunları en çok katılımı sağlamışlardır. Ardından 30%’luk oranla Yüksek Lisans mezunları gelmektedir. 5% 5%
2% 16%
Bilgisayar Mühendisliği Diğer Elektrik-Elektronik Mühendisliği Endüstri Mühendisliği
Yazılım Mühendisliği 72% Şekil 6. Mezun olunan bölüm
Katılımcıların 25%’lik kesimi bir ekip yönetirken, büyük çoğunluğu ekip üyesi olarak çalışmaktadır. Sadece 20%’lik bir bölümü yaptığı fazla mesai için ücret alırken, gönüllü olarak ve zorunlu olarak fazla mesaide çalışanların oranı yarı yarıyadır. Katılımcıların 56%’lık kesiminin organizasyonlarında yapılacak işin büyüklüğü ile ilgili ölçüm yapılıyor. Aynı zamanda 66%’lik bir yüzdeye sahip kesimde kişisel eforlar hangi projeye harcandığı ile ilgili veri toplanmaktadır. Hali hazırda, 92%’lik kesimin organizasyonlarında projenin öngörülen takvime göre ilerleyip ilerlemediği takip edilmektedir. Proje planlaması ve izlemesi için efor sarf edilmesine rağmen fazla mesai yapılmaması için bir çalışma gerçekleşmediğini, bu sonuçtan gözlemleyebilmekteyiz.
Tablo 1. Organizasyon ve mesai hakkınca katılımcı cevapları
Çalıştığınız organizasyon fazla mesai ücreti ödüyor mu? Fazla mesaiye zorunlu olarak mı kalıyorsunuz? Çalıştığınız organizasyonda yapılan işin büyüklüğü ile ilgili bir ölçüm yapılıyor mu? Çalıştığınız organizasyonda kişisel eforların hangi proje için ne kadar harcandığı ile ilgili bir veri toplanıyor mu? Çalıştığınız organizasyonda projelerin öngörülen takvime göre ilerleyip ilerlemediği takip edilmekte midir? Çalıştığınız alanda eğitim alma ihtiyacınız olduğunu düşünüyor musunuz? Çalıştığınız organizasyon gerçekleştirdiği projeleri zamanında teslim edebilmekte midir? Üretkenlik Etkileri
Katılımcıların, normal çalışma saatlerine kıyasla fazla mesai yaptıkları saatler hakkında üretkenliklerini kıyaslamalarını istediğimiz sorular sorduk. Fazla mesai yapılma zamanının arttığı 3 soruya cevap aldık. Katılımcıların genel görüşü, bir gün yapılan fazla mesai üretkenliği çok az etkilerken, fazla mesai yapılan gün sayısı arttıkça fazla mesainin üretkenlik üzerine ciddi bir azalış yaşattığı yönünde [Şekil 7].
Çok artar
Biraz artar
Etkilenmez
Bir başka bakış açısında, fazla mesai yapılan günden sonra standart mesai saatlerinde üretkenlik etkisi konusunda aldığımız görüşlere göre cevapların 56%’lik kısmı etkilenmez olurken, %42’lik kesimi değişik seviyelerde azalacağı yönünde oldu. Bir kaç cevap dışında üretkenliği arttıracağı yönünde cevap almadık.
Fazla mesai aynı zamanda, literatürdeki çalışmaların da gösterdiği gibi kaliteyi de etkilemektedir. Katılımcılara bu konudaki fikirlerini sorduğumuzda, katılımcıların 59%’luk bölümünün bireysel hata sayısının biraz arttığını düşündüğünü görüyoruz. Bununla beraber, 29%’lik kesimi hata sayısına etkisi olmadığını düşünmektedir [Şekil 9].
Araştırmamızda, verimlilik etki türlerin biri olarak kişisel etkileri de ele aldık. Katılımcılara yönelttiğimiz, fazla mesaide çalışmanın fiziksel sağlık problemleriyle karşılaşma ihtimaliniz nasıl etkilediğine yönelik sorumuza, katılımcıların %55’inden biraz arttırdığı yönünde cevap aldık. Öte yandan, %18’i, ihtimali çok arttırdığı yönünde cevap verdi. Fakat hemen hemen hiç bir katılımcı ihtimali azalttığı yönünde görüş bildirmedi. Psikolojik sorunlara yol açma ihtimali de fiziksel sorunlara yol açma ihtimali ile benzer oranlarda geri dönüş almıştır [Şekil 10].
25% 2% 0%
18% 55% Şekil 10. Fazla mesai sağlık problemleriyle karşılaşma ihtimali
Yönelttiğimiz diğer sorularda aile yaşamı ve sosyal iletişimi nasıl etkilediği yönünde görüşlerini aldığımız katılımcılardan 86%’sı aile yaşamını kötü etkilediği Çok artar
yönünde cevaplarken, hemen hemen hiç birinden iyi yönde etkilediği yönünde cevap alamadık. Sosyal iletişim konusunda da 90%’lık oranda aldığımız cevaplar kötü etkilediği yönündedir.
Kalite etkileri, üretkenlik etkileri ve kişisel etkilerin tamamı dolaylı yollardan organizasyon etkileri olarak anlamlandırılabilir. Fakat çalışanların iş tatmini ve memnuniyeti doğrudan organizasyona etkilidir. Yazılım mühendisliği projelerinde işten ayrılmaların artması durumunda çalışanlarda oluşan bilgi birikimi ve bunun aktarımı fazladan maliyet yaratacaktır. Doğal olarak, çalışan değişim oranının artmasın sonucu çok da az olmamaktadır.
24%
2% 48%
7% 19%
Katılımcılara sorduğumuz, fazla mesai iş tatmininizi sorusunda, 48%’lik oranda iş tatminin biraz azaldığı yönünde cevap aldık. 24%’ü ise çok azaldığı yönünde görüş bildirdi. Bunun yanında 19%’lük kesim fazla mesaiden iş tatmininin etkilenmeyeceğini düşündüğü yönünde seçeneği seçmiştir [Şekil 11]. 4
Araştırmamızda, yazılım mühendisliği projelerinde, verimlilik sınırları üzerinden çalışanların görüşlerinin yardımıyla, fazla mesainin toplam verimliliğini analiz ettik. Sonuçlar, fazla mesainin çalışma verimliliğini düşürdüğünü göstermektedir. Diğer deyişle, fazla mesai yapmak, işin doğası gereği mesai dışındaki saatlerde planlı olarak yapılması gerekliliği gibi durumlar dışında, fazla mesai yapmamaktan daha kötü bir seçim olacaktır.
Üretkenlik olarak, çalışanlar, normal çalışma saatlerine oranla fazla mesai saatlerinde artış yaratmaları çok zordur. Buna ek olarak, mesai yaptıktan sonraki günün üretkenliği konusunda, katılımcıların %56’sı değişmediğini iletirken, 42%’lik oranla çalışanların ortak görüşü azaldığı yönündedir. Bu nedenle, eğer çalışanlar aynı saat miktarında normal mesai saatlerinde çalışırlarsa, toplam artış fazla mesaiden daha fazla olacaktır.
Kalite olarak ise çalışanların %57’si, mesai saatlerinde yaptığı hataların, günlük çalışma saatlerinden daha fazla olduğunu düşünüyorlar.
Mesai saatlerinin kişisel etkilerine bakarsak, tamamen kötü etkiliyor. Sadece fiziksel ve psikolojik sağlık problemi olasılığının artması değil, aynı zamanda çalışanların aile yaşantısı ve sosyal iletişiminin de olumsuz etkilenmesine neden olur.
Organizasyonel etkiler aslında yukarıdaki her şeyin toplamıdır. Bir organizasyon, özellikle fazla mesai için ücret ödüyorsa, bu projenin toplam maliyetini de artıracaktır. Buna ek olarak, aynı zamanda projenin hata sayılarını da etkiler. Hataların düzeltilmesi için gereken toplam maliyeti daha da arttıracaktır. Dahası, fazla mesai, normal yaşam süresi için olan saatleri azaltır. Çalışanların işlerinden tatminlerini kötü etkilediği gibi sağlık veya aile yaşamında da sorunlara sebep olur.
Özetlemek gerekirse, çoğu organizasyon, hangi proje için ne kadar saat harcanmış diye bilgi toplamaktadır. Ayrıca, takvimin ilerleme durumu ile ilgili veriler de toplanmaktadır. Bu nedenle, takvime uyum sağlamak için fazla mesai yapılması dışındaki daha gerçekçi takvimlendirme ve proje yönetimi veya yeterli personel istihdam etmek daha iyi bir çözüm olacaktır.
Bu çalışmanın amacını daha keskin sonuçlarla yansıtılabilmesi için bir sonraki çalışmada verimlilik kriterlerini gerçek hayattaki projeler üzerinden analiz etmeyi planlamaktayız.
Kaynakça 11. Boehm, B. W. (1981). Software engineering economics (Vol. 197). Englewood Cliffs (NJ):
Prentice-hall. 12. Reichelt, K., & Lyneis, J. (1999). The dynamics of project performance: benchmarking the drivers of cost and schedule overrun. European management journal, 17(2), 135-150.