ÖZET Kadınların işgücü piyasasında yer almaya başlaması, bilgi ve iletişim teknolojilerindeki gelişmelerle birlikte küreselleşmenin hız kazandığı günümüzde bazı sorunları da gündeme taşımıştır. Toplumsal cinsiyet ayırımı bu sorunlardan biridir. Ülkemizde BİT kullanımında toplumsal cinsiyet boşluğu önemli boyuttadır. Bu sorun toplumsal yapı sorununa dayanmaktadır. Bu çalışma ile BİT kullanımında toplumsal cinsiyet ayırımının ekonomik ve toplumsal yapı sorunlarını istatistiksel kaynaklardan alınan verilerle gözler önüne sermek ve ülkemizin bu konudaki stratejilerinin neler olabileceğini vurgulamak amaçlanmaktadır.
GİRİŞ Bilgi ve iletişim teknolojilerinde (BİT) meydana gelen gelişmeler, toplumu oluşturan bireylerin bilgiye erişimi ve iletişiminde kolaylık sağlamaktadır. Teknolojik gelişmeler toplumsal yaşamı değiştirmekte, bilgiye erişimde özgür bir ortam yaratmaktadır. Buna rağmen toplumu oluşturan bireylerin bir kısmının bu teknolojilere ulaşma ve etkin kullanma konusunda yetersizliklere sahip olduğu da bir gerçektir. Cinsiyet, bilgi ve iletişim teknolojilerine erişim ve kullanımını etkileyen en önemli değişkenlerden biridir. Dünyada BİT’e erişim ve kullanım konusunda özellikle kadın ve erkekler arasındaki farkları ortaya koymaya, bu konuya dikkat çekmeye yönelik çalışmaların sayısı son yıllarda artış göstermektedir. Bu araştırmalar, gelişmiş ülkelerde kadınlar ve erkekler arasındaki farkın giderek azaldığını ortaya koymaktadır. Buna karşılık erkeklerin BİT kullanımı konusunda daha avantajlı konumda olduğu da bir gerçektir [1]. Belirli bir kesimin bilgisayara veya bir başka donanıma sahip olup olmaması veya BİT’ten eşit olarak yararlanıp yararlanamamasının altında, toplumsal anlamda daha yapısal bir sorun yatmaktadır [2].
Bu çalışma ile Türkiye’de BİT kullanımında toplumsal cinsiyetin yapısal sorunları istatistiksel gösterimlerle gözler önüne sermek, ülkemizde ve dünyada bununla mücadele etmek ve önüne geçmek için belirlediği stratejileri ve çalışmaları ortaya koymak amaçlanmaktadır.
TOPLUMSAL CİNSİYET Kadınların ücretli işgücü olarak emek piyasasına girmesiyle çalışma hayatının ve genel olarak toplumsal hayatın niteliğinde önemli değişiklikler yaşanmıştır. 1960’lardan itibaren başlayan toplumsal cinsiyet tartışmaları kaynağını feminist akımlardan almıştır. 1990’lardan bu yana da etkileri gün geçtikçe artmaktadır [3].
Toplumsal cinsiyet; kadınlık ve erkekliğin toplumsal olarak kurulduğunu, kadın ve erkeklere atfedilen rol ve sorumlulukların; içinde yaşanılan tarihsel, toplumsal ve coğrafi koşulların bir ürünü olduğunu ifade eder. Kadınlar ve erkekler biyolojik farklılıklarla doğsalar da onlara atfedilen tüm özellikler, içinde yaşadıkları toplum tarafından belirlenmektedir. Yani değişmez, sabit ve koşulsuz bir cinsiyet ve cinsiyet özelliği yoktur. Toplumsal cinsiyet, kişinin içinde yaşadığı toplumda aile, okul, iş yeri gibi sosyal ortamlardaki etkileşimleriyle belirlenmekte, toplumsal, dini ve kültürel öğretiler ile şekillenip yeniden üretilmektedir. Bunların yanında toplumsal cinsiyet, kadınlık ve erkeklik rolleri arasında toplumsal olarak kurgulanmış bir hiyerar şiyi ve güç ilişkisini de g östermektedir. Örneğin, ev içi iş bölümünün çoğunu kadınların üstlenmesi, tamamen kültürel olarak inşa edilmiş bir olgudur [3].
Toplumsal ve biyolojik cinsiyet ile ilgili tartışmada temel konu, kadın ve erkeğin davranış ve rollerinin biyolojik yapı mı yoksa kültür veya toplum tarafından mı tayin edildiğidir. Toplum içinde iki cinsiyet arasındaki sosyal farklılıkların doğrudan biyolojik farklılıkların bir yansıması olarak gören doğacı kurama göre, erkekler kadınlardan fiziksel olarak daha güçlü oldukları için toplumu organize ederlerken kadınlar çocuk doğurdukları için pasif, çocuk bakımıyla ilgili ve bağımlı olma yönünde doğal bir annelik içgüdüsü ile hareket ederler. Gelişmeci kuram ise aksine cinsiyet rollerinin biyolojik olarak değil kültürel olarak belirlendiği ve sosyal olarak inşa edildiği inancına dayanır. Kuramın dayandığı başlıca kanıtlar şunlardır: • • • •
Cinsiyetler arasındaki biyolojik ve psikolojik farklılıkların büyük olmadığını gösteren araştırmalar. Farklı toplumlarda ve kültürlerde, toplumun farklı dönemlerinde kadınlar ve erkeklerin farklı biçimlerde davrandıklarını ve rollerin değiştiğini gösteren antropolojik veriler.
Erkek-kadın farklılıklarının sosyal olarak inşa edildiğini gösteren, erkek ve kız çocuklarının tamamen farklı ve birbirinden ayrı biçimde yetiştirildiklerini ortaya çıkaran araştırmalar.
Toplumsal cinsiyet düzeni, tüm toplumsal sistemde, örgütsel düzeyde, çalışma ilişkileri, iş ve meslek düzeyinde işler.
Kadın ve erkekler arasındaki ilişkileri erkekler lehine ayırımcı zihniyetle, kadının erkeğe göre düşük statüsünü toplumsal yaşamın her alanında vurgular [5][6]. BİT KULLANIMINDA TOPLUMSAL CİNSİYET Özellikle 1970 sonrası yaşanan teknolojik gelişmeler ve 1990’larda da BİT’deki gelişmelerin artması çalışma ilişkilerinde de birçok yeni konuyu gündeme taşımıştır. BİT’teki yenilikler, küreselleşmenin gelişmesine neden olmakla birlikte küreselleşmenin de, başta internet olmak üzere BİT’in gelişimi ile bilgi transferinin miktar ve hızındaki artışa özellikle önemli etkisi olmaktadır [7]. Yaşadığımız çağda teknolojinin kullanımı hayatın her alanına girmiş ve toplumu oluşturan bireylerin teknolojiden yararlanması artık bir ihtiyaç haline gelmiştir. Kaliteli bir yaşam standardına sahip olma, eğitim ve sağlık hizmetlerinden eşit olarak yararlanma, nitelikli barınma imkânlarına sahip olma, sağlıklı bir çevrede yaşama, yeni fırsatlar ve cinsiyet eşitliği gibi birçok unsur, insanların BİT araçlarını yaygın olarak kullanmalarını etkileyen faktörleri oluşturmaktadır [8]. Toplumsal yaşamı ilgilendiren birçok olgu ve gelişme alanında olduğu gibi BİT alanında da kadınlarla erkekler arasında eşitsizliğin var olduğu bilinen bir gerçektir. Örneğin internetin yayılmaya başladığı yıllarda dünyada ve ülkemizde internet kullanan kadınların sayısının erkeklerden daha az olması bunun bir kanıtıdır. Günümüzde BİT’in sunduğu olanakların farkına varılmaya başlanmasıyla önceki yıllara göre kadın kullanıcıların sayısının belirgin biçimde arttığı görülmektedir [9].
BİT’in şekillenmesi, üretimi ve kullanılmasında toplumsal cinsiyetle ilgili varsayımlar nelerdir? BİT’in eril özelliği olup olmadığı, BİT’te meydana gelen değişmelerin kadın ve erkek insan gücü için ne anlam taşıdığı, iş hayatında BİT ve çalışan ilişkilerinin oluşmasında temel etkenin bizzat BİT’in doğası olup olmadığı gibi sorular tartışma ve araştırmaların temelini oluşturmaktadır. Toplumu ve teknolojiyi şekillendiren, yapılandıran ne ise onun üzerinde durmak, aydınlatmak doğru olacaktır. [10].
Teknolojinin geleneksel olarak erkeklerin egemenliği altında olduğuna dair kuramsal çalışmalar mevcuttur. Toplumsal cinsiyet dişil (doğa) ve eril (bilim) olarak kimliklendirilmiştir. Bilimi temsil eden erkeğe nesnel, akılcı, güçlü ve kişisel olmama gibi özellikler atfedilirken; doğayı temsil eden kadın öznellik, duygusallık, sevgi ve kişisel olma gibi özelliklerle özdeşleştirilmiştir. Bu ayırım, toplumsal yaşamın her alanına da damgasını vurmuştur. Sosyalleşme sürecinde toplumsal rollerin oluşumu ve aktarılmasında kadın ve erkeğin yaşam alanlarının ayrılarak sınırlandırılması neredeyse kültürel bir evrensellik arz etmektedir. Geleneksel olarak erkekler, mühendislik, madencilik, metal işleri, diğer vasıflı imalat işleri, teknik vasıf gerektiren işleri meslekleri seçerken kadınlar sekreterlik, hemşirelik, öğretmenlik, bakım, temizlik, yemek işleri gibi meslekleri seçmektedir. [11],[12],[13].
Aşağıdaki bölümde, örgütlerdeki BİT kullanımına yönelik olarak toplumsal cinsiyete dayalı yaklaşımı, öncelikle kadınların ve BİT'lerin yetersiz temsil edilmesini ve düşük değer verme oranını gösteren istatistikler gözden geçirilerek var olan eksikliklerin ortadan kaldırılabilmesi için kavramsal bir çerçeve çizilecektir.
TÜRKİYE’DE BİT KULLANIMINDA TOPLUMSAL
CİNSİYETİN DURUMU
BT sektörü ister ekonomik ister sosyal olsun hayatımızın
tüm alanlarında etkisi hissedilmektedir. Dijitalleşme ile
birlikte BT ürün ve hizmetleri ile ilgili alışkanlıklar da
beraberinde gelmektedir. Ülkemizde BT sektörünün
durumuna göz atarsak; BT harcamaları kişi başına düşen
gelir seviyesiyle ilişkilendirildiğinde orta gelir
grubundaki ülkelerin alt bandında yer almaktadır.
Ülkemizde yazılım ve BT hizmetleri harcamalarının BT
pazarı içerisinde aldığı yaklaşık yüzde 20’lik pay, yüzde
50’lik dünya ortalamasına göre oldukça düşüktür. Bu
durumda, BT’nin en önemli kullanıcıları olan
telekomünikasyon ve finans sektörünün yüksek iç kaynak
kullanımı etkilidir. Bu sektörler ihtiyaçlarını, BT sektörü
yerine kendi bünyelerinde oluşturdukları birimler
vasıtasıyla karşılamaktadır. BT harcamaları içerisine özel
ve kamu kurumlarının iç kaynak kullanımı dâhil
edildiğinde, yazılım ve hizmetlerin BT içerisindeki payı
yüzde 40’lar seviyesine çıkmaktadır. TÜBİSAD
çalışmasına göre ise 2013 yılında yazılım sektörü 4,9
milyar TL, hizmetler sektörü 3 milyar TL büyüklüğe
ulaşmış olup yazılım ve hizmetlerin BT pazarındaki payı
yüzde 44’tür [14]. Haziran 2013’te açıklanan 2011 yılı
Yıllık Sanayi ve Hizmetler Araştırması sonuçlarına göre
Türkiye BİT sektörü istihdamı yaklaşık 196 bin olup,
2006-2011 döneminde yıllık ortalama yüzde 4 büyüme
göstermiştir. Sektörün istihdamındaki bu artışa rağmen
BİT sektörü istihdamının toplam istihdam içindeki
payının ise, toplam istihdamdaki artış sebebiyle, bu
dönemde aynı seviyede (yüzde 1,7) kalmaktadır [15].
OECD ülkelerinde BİT istihdamının toplam istihdama
oranı, 2010 yılı itibarıyla “BİT uzmanları” – dar tanım
kapsamında yüzde 1,7, “faaliyetlerinde BİT’ten istifade
eden çalışanlar” - geniş tanımda ise yüzde 10,9’luk bir
istihdam oranına sahiptir. Bu oranların her ikisinde de
ülkemiz OECD ülkelerinin gerisinde kalmaktadır [16].
Türkiye’de kadınlar ve gençlerin işgücüne katılımının
düşük olması, genç nüfustaki işsizlik oranının yüksekliği
ve nitelikli işgücü arz ve talep dengesindeki aksaklıklar
gibi istihdam piyasasını etkileyen temel unsurların
yanında BİT sektörünün kendine has özellikleri de bu
sektördeki istihdam ve insan kaynakları yapısına etki
etmektedir. BİT alanında üniversitelerde lisans düzeyinde
eğitim görmüş insan kaynağı arzı son dönemde giderek
artmakla birlikte BİT alanında 2014-2015 itibariyle ise
kadın mezunların oranı %34 iken erkeklerin oranı
%65’dir. 2015-2016 yılı itibariyle ise kadın mezunların
oranı %30,8 iken erkeklerin oranı %69’dur. İki yıl
incelendiğinde kadın mezunların oranında düşüş
kaydedilirken erkeklerin oranında %4’lük bir artış
görülmektedir [17]. Toplumsal cinsiyet ayırımını yansıtır
şekilde teknik vasıf istemeyen daha düşük statülü işlerde
kadınların meslek sahibi olmalarına yönlendirilmekte ve
sektörde bu alanlarda kariyer yaptıkları
gözlemlenmektedir. Buna göre 2016-2017 öğretim yılı
Yükseköğretim İstatistiklerine göre kadınların en çok
Doğa Bilimleri, Matematik ve İstatistik (Biyoloji ile ilgili
Bilimler, Kimya, Matematik ve İstatistik, Eğitim, Hukuk,
Finans, Bankacılık ve Sigortacılık, İmalat ve İşleme (Gıda
işleme ve Tekstil), Mimarlık, Şehir ve Bölge Planlama,
Sağlık ve Refah (Eczacılık, Diş, Hemşirelik, Terapi ve
Rehabilitasyon), Sanat ve Beşeri Bilimler (Felsefe, Tarih,
Din), Diller, Sosyal ve Davranış Bilimleri şeklinde
sıralanabilir [18]. BİT’in bir bütün olarak ulusal
ekonomiye katkısı, bu teknolojilerin ulusal alanda
yaygınlığı ile ilgilidir. İstatistiklere bakıldığında
bilgisayar ve internet kullanımında erkek hakimiyeti
olduğu görülmektedir. 2004 yılında bilgisayar
kullanımında erkeklerin toplam nüfus içindeki yeri %31
iken 2017 yılında 65,7’ye ulaşmıştır. Kadınların ise 2004
yılında 16,2 iken 2017 itibariyle 47,7 ye ulaşmıştır.
İnternet kullanımı açısından incelendiğinde 2004 yılı
itibariyle erkeklerin %25,7’si internet kullanırken
kadınlar toplam nüfusun 12,1’ini oluşturmaktadır. Buna
karşılık 2017 itibariyle internet kullananlar toplam
nüfusun %75’ini erkekler, %58,7’sini kadınlar temsil
etmektedir. Sayısal içerik, uygulama ve hizmetlerin
yetersizliği veya bu konudaki farkındalık eksikliği, erişim
ve cihaz fiyatlarının yüksekliği ile sayısal becerilerin
yetersizliği BİT’in yaygınlaşmasının önündeki başlıca
engeller olarak ortaya çıkmaktadır. Bölge itibariyle
bilgisayar ve internet kullanım oranına bakıldığında;
özellikle bilgisayar kullanım oranının 2017’de 2016’ya
göre doğu bölgelerinde genellikle düşme eğiliminde
olduğu görülmektedir. İnternet kullanım oranı ise 2017
itibariyle %31’lere ulaşarak artış göstermiştir [
SONUÇ Kadınların iş hayatına atılmasıyla beraber erkek egemen BİT alanında faaliyet göstermesi ülke ekonomisine katkı sağlaması açısından önemlidir. Ülkemizde BİT’in gelişmesi bazı iş alanlarının ortadan kalkmasına neden olurken yeni iş imkânları ve iş modellerini de beraberinde getirmektedir. Diğer yandan bu yeni alanlar hem potansiyel işgücünün hem de halihazırda çalışanların yetkinliklerini geliştirmesine ihtiyaç duymaktadır. Türkiye’de kadınlar ve gençlerin işgücüne katılımının düşük olması, genç nüfustaki işsizlik oranının yüksekliği ve nitelikli işgücü arz ve talep dengesindeki aksaklıklar gibi istihdam piyasasını etkileyen temel unsurların yanında BİT sektörünün kendine has özellikleri de bu sektördeki istihdam ve insan kaynakları yapısına etki etmektedir.
Dünyada BİT kullanımında kadının yerinin
güçlendirilmesine ilişkin bazı çalışmalar ve eylem planları
dikkat çekmektedir. Uluslararası düzeyde Birleşmiş
Milletler (BM), Dünya Bankası ve Avrupa Ekonomik
İşbirliği Örgütü (OECD) gibi uluslararası kuruluşlar
çeşitli inisiyatifler geliştirmişlerdir. Avrupa Birliği üye ve
aday ülkelerin bilgi toplumuna hazırlanabilmeleri için bir
eylem planı hazırlamıştır. Avrupa Konseyi’nin 2000
yılında belirlediği stratejiler çerçevesinde “eAvrupa”
(eEurope) adı verilen girişim başlatılmış ve 2002 yılında
bir eylem planına dönüştürülerek hayata geçirilmesi
yolunda adımlar atılmaya başlanmıştır. BİT’de toplumsal
cinsiyet ayırımı temelinde strateji geliştirme çabaları
özellikle gelişmiş ülkelerde yaygınlaşmakta, çeşitli eylem
planları ve stratejilerle desteklenmektedir. Bunlardan biri
olan kuruluş, 2003 yılından beri Kanada’da faaliyet
yürüten Women in Global Science and Technology
(Küresel Bilim ve Teknolojide Kadın/ WISAT) örgütüdür
[
Türkiye’de BİT’te toplumsal cinsiyet ayırımcılığı ile ilgili sınırlı sayıda çalışma mevcut olmakla birlikte BİT kullanımında kadının yerinin güçlendirilmesine ilişkin stratejiler kalkınma planlarında ve Bilgi Teknolojileri Kurumu (BTK) strateji planlarında yer bulmaktadır. BTK’nın 2015-2018 Strateji Planı’nda iletişim teknolojileri altyapısının uygun kalite ve fiyatlarla geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması hedeflenmektedir. BİT’in uzaktan çalışma ve esnek çalışma biçimlerinin gelişmesini sağladığı ifade edilmiştir. Böylelikle işgücünde verimlilik artışları görülürken engelliler, ev kadınları ve öğrenciler için daha iyi bir yaşam dengesi ve işletmeler için de düşük maliyetler yaratmaktadır. Diğer taraftan, BİT destekli otomasyon sistemleri ve yeni iş modellerinin ortaya çıkması mevcut insan kaynağının yetkinliklerinin gelişmesini de zorunlu kılmaktadır. BİT'ni geliştirmek ve bilgi toplumu yaratmak maksadı ile atılan bir diğer adım ise Milli Eğitim Bakanlığı girişimi olan Fırsatları Arttırma ve Teknolojiyi İyileştirme Hareketi Projesidir (FATİH Projesi). FATİH Projesi, eğitim ve öğretimde fırsat eşitliğini sağlamak ve okullardaki teknolojiyi iyileştirmek amacıyla bilişim teknolojileri araçlarının öğrenme-öğretme sürecinde daha fazla duyu organına hitap edilecek şekilde, derslerde etkin kullanımı için başlatılmıştır. Özel işletmeler tarafından yürütülen kampanyalardan biri, Teknosa’nın 2007 yılında başlattığı ve ücretsiz bilgisayar kursları aracılığıyla kadınların ‘teknoloji okuryazarı’ olmalarının hedeflendiği “Kadın İçin Teknoloji Kampanyası”, Turkcell’in “Akıllı Kadınlar Kulübü” ve Vodafone’nin “Önce Kadın Destek Kampanyası” gibi girişimlerdir [26]. Bunlar dışında Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), Kalkınma Bakanlığı, Habitat Kalkınma ve Yönetişim Derneği ve Microsoft işbirliği ile yürütülen Bilenler Bilmeyenlere Bilgisayar Öğretiyor (BBBÖ) projesidir. Başta çocuklar, gençler, kadınlar ve engellilerin BİT konusunda kapasitelerinin artırılması yoluyla Türkiye’nin e-dönüşüm sürecine katkıda bulunduğu çalışmalardan biridir [27].
Toplumsal cinsiyet ayırımının önüne geçilmesi açısından şimdiye kadar yapılan çalışmaların sürdürülebilir kılınması, toplumun bilinçlenmesinin sağlanması ile kadının geleneksel olarak yerleşmiş sosyal konumunda değişiklikler yaratmanın gerekliliği önem taşımaktadır. Kadınların erkek egemen işleri de yapabileceğini, sadece hizmet sektöründe değil, teknik işlerde de varlık gösterebileceklerinin kabul edilmesi gerekmektedir. Eskiye oranla gelişme kaydedilmiştir ancak yeterli görülmemektedir.
KAYNAKÇA [1] Akca, Emel Baştürk ve Buket Kaya (2016). “Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Perspektifinden Dijital Bölünme ve Farklı Yaklaşımlar”, Intermedia International e-Journal, 3(5), s.305. [2] Akca ve Kaya, 2016, s. 306. [3] Savcı, İlkay (1999). “Toplumsal Teknoloji”, Ankara Üniversitesi SBF s.125..
Cinsiyet ve Dergisi, 54-1, ÖZGEÇMİŞ Özlem Oktal 1990-1999 yılları arasında Anadolu Üniversitesi Bilgisayar Destekli Eğitim Birimi’nde Ders Tasarım Uzmanı olarak çalışmıştır. 1999’dan bu güne Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İşletme Bölümü Öğretim Üyeliği görevini yürütmektedir. Yönetim, organizasyon, liderlik, bilgi teknolojileri ve bilgi sistemleri konusunda çalışmaları bulunmaktadır.