GİRİŞ Çalışma kapsamında öncelikle ülkemizde kadınların iş yaşamındaki yeri değerlendirilmiş, daha sonra bu konuda dünyadaki durum ve çözüm örnekleriincelenmiş ve son olarak da bu problemin çözümü amacıyla mecvut teknolojik altyapılardan nasıl yararlanılanileceği değerlendirilmiştir. Ülkemizde Kadınların İş Yaşamındaki Yeri Kadın girişimciliğine ilişkin atılan adımların kadının statüsünün güçlendirilmeye çalışılması açısından önemi büyüktür. Bu doğrultuda 1990 yılında ülkemizde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na bağlı olarak Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü – KSGM kurulmuştur. Bugün Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı’nın bünyesinde faaliyetlerine devam eden ve kadın girişimcinin finansmana erişimi konusunda yaptığı ortaklıklarla çalışmalarını sürdüren KSGM, kadının sosyal yaşamın her alanında güçlendirilmesi ve kadın istihdamının arttırılması ana hedefiyle birçok çalışmaya destek vermiş ve bu şekilde kadın girişimciliğinin geliştirilmesi konusunda da bir takım etkileri olmuştur [1, sf.39].
TÜİK verilerine göre; Türkiye nüfusunu 2016 yılında 79.814.871 olmuştur [2]. Bunun 39.771.221'si %49,8'ini kadın nüfus ve %50,2'sini erkek nüfus 40.043.650 oluşturmuştur. Türkiye erkek nüfusun %69,6’sı, kadın nüfusun ise %71'i 18 ve daha yukarı yaştadır. Kadın nüfus oranı, ileri yaşlara doğru erkek nüfus oranını geçmektedir [2]. Araştırmalar ülkemizde 29.6 milyon kadının iş yaşamına dahil olmadığını göstermektedir [3]. Bu durum diğer olumsuz etkilerinin yanı sıra, ülke ekonomisi açısından son derece önemli bir iş gücü kaybına neden olmaktadır. Dolayısıyla, kadınların sosyal ve ekonomik konumlarını iyileştirmek için sorumluluğu bulunan tüm taraflarca çalışmalar yapılması ve olumsuz göstergelerin iyileştirilmesi gerektiği çalışmalarda vurgulanmaktadır [1]. Ülke genelinde kadının iş hayatına katılım oranının %32.7 seviyelerinde olduğunu rapor edilmektedir [4]. Ankara’da kadın istihdamının sektörel dağılımı incelendiğinde hizmetler % 83, sanayi % 10 ve tarım % 7 olarak betimlenmektedir [3].
Şekil 1. Türkiye’de Çalışma Hayatında Kadın-Erkek [4] Şekil 1’den de görüldüğü gibi, ülke genelinde kadınlardaki kayıt dışı istihdam oranlarının yüksek olduğu (%43.5) ve kadınların genellikle temizlik görevlisi, satış danışmanı, sekreter, muhasebeci ve dikişçi gibi hizmet sektörlerinde çalıştıkları bilinmektedir [4]. Diğer yandan emekli olmuş ancak halen bilgiye dayalı sermayesi olan kadınlar, sahip oldukları deneyimlerini aktarmak için fırsat bulamamaktadırlar. Bu nedenlerle kariyer fırsatlarını ve sahip oldukları beşeri sermayelerini değerlendirememektedirler. Yapılan araştırmalar kadın girişimcilerin önündeki en önemli engellerin bürokratik engeller, cesaret, sermaye, iş sahasının olmaması, kültürel baskılar ve etkiler ve kapasite üstü talepler ile baş edememe olduğunu göstermektedir [1]. Kadın girişimciliğinde ekosistemin önemli bir parçası olan sivil toplum kuruluşlarının da faaliyetleri önem taşımaktadır [1, sf.38].
Aslında bu durum ülkemize özgü bir sorun değildir. Benzer sorunlar gelişmişlik seviyesi yüksek olarak kabul edilen ülkelerde de yaşanmış ve yaşanmaktadır. Örneğin Seierstad ve arkadaşları tarafından bu yıl yayınlanmış olan bir çalışmada (2017), Norveçli en önemli sivil toplum aktörlerinden bir kişi bu konudaki görüşlerini şu şekilde ifade etmiştir [5]: “Bana göre bu bir demokratik problem. Cinsiyet ayrımcılığı olmayan bir toplum bireyleri olarak bizler, kadınları iş dünyasından uzaklaştırıyoruz -For me it was a democratic problem that we as a gender ‘equal’ society were lagging behind in this area—that women were excluded from the business world!” Bu konuda Goldin tarafından 2006 yılında yayınlanan bir çalışma bize ABD’de benzer sorunların nasıl yaşandığını ve günümüzdeki durumu çok güzel açıklamaktadır [6]. ABD’de kadın ve erkeklerin çalışma yaşamına olan katılım oranlarını gösteren bu çalışmada ülkemizde yaşanılan sorunlara benzer bir şekilde kadınların ABD ekonomisine katılım oranlarında önemli farklılıklar olduğu gözlemlenmektedir [6]. Araştırma Şekil 2’den de görüldüğü gibi, 1890 yılı itibariyle değişimi özetlerken, 2004 yılında aradaki farkın azaldığı ve kadınların Amerikan ekonomisine katılım oranlarında ciddi göstermektedir.
bir Şekil 2. ABD’de Çalışma Hayatında Kadın-Erkek [6] Goldin, ABD’de 1960 ve 1970'lerdeki genç kadınların, gelecek yaşamlarındaki çalışma ortamlarının ne olacağını çok daha iyi tahmin edebildiklerini ve dolayısıyla daha fazla kariyer odaklı konular üzerinde ihtisaslaştıklarını belirtmektedir [6]. Özellikle eğitim alanındaki yatırımlarını artırdıklarını ve mesleğe ve eğitime devam ettiklerini sonuç olarak da çok daha fazla sayıdaki kadın lisansüstü eğitimini tamamladığını belirtmektedir [6]. Goldin [6] ABD’de yaşanılan bu değişimi sessiz devrim olarak nitelendirmekte ve emek kaynaklarının gelir ve ikame etkilerinin, özellikle 1980 ve 1990'larda bir kez daha değiştiğini belirtmektedir. Goldin’e göre [6], “Artık kadınların emek arzı oldukça elastik değildi. Daha önce kocanın kazançlarından daha az etkilendi. Kadınların kazançları erkeklerinkinden daha yükseldi; meslekler daha geleneksel olanlardan alışılmadık olarak kabul edilenlere değiştirildi”. Goldin “Bu sessiz devrim, büyük bir dönüşümün parçası olduklarının farkında olmayan birçoğu tarafından gerçekleştirildi. Bunlar, kadınların istihdamını, eğitimini ve ailesini değiştirecek bir karışıklığın farkında olmayan ayak askerleri idi” [6] diyerek, bu sessiz devrimin ABD ekonomisinde yaşanılan değişime olan etkisini vurgulamaktadır. Bu aşamadan sonra artık kadınların vasıfsız ve ikincil işlerde değil, işgücü piyasasının önemli unsurları haline gelmiş olarak iş dünyasına katılım sağladığı belirtilmektedir [6].
Dolayısıyla, ABD örneğinde çözüm kadınların
özellikle örgün eğitim olanaklarından da
yararlanarak eğitim seviyelerini yükselterek, iş
yaşamında daha kalifiye roller alarak
ekonomiye ciddi katkılar sağladığı
anlaşılmaktadır. Aslında Goldin [6]’in eğitime
olan vurgusu tesadüfi değildir. Çalışmalar,
çoğu durumda, girişimcilerin kendi kendine
öğrenmeyi tercih ettiklerini göstermektedir [7].
Burada bahsedilen eğitim ortamları, informal
öğrenme olarak da isimlendirilen, formal
eğitim süreçleri dışında ve genellikle eğitim
kurumları dışından sunulan eğitimleri
kapsamaktadır [8]. Dolayısıyla iş eğitiminin,
geleceğin toplumlarında son derece önemli bir
hale gelecekği öngörülmektedir [
Ev bilgisayarı, dizüstü bilgisayarlar, akıllı
telefonlar, tabletler ve genişbant bağlantıları
toplumdaki pek çok gruba yayılmış olduğu
için, bu bilgi ve iletişim teknolojilerini
kullanarak birçok farklı uzaktan çalışma modeli
üzerinde çalışmalar sürdürülmektedir [
Kuruluşlar, arzu edilen iş verimliliğine ulaşma
potansiyelinin yüksek görülmesi nedeniyle
eçalışma ortamlarını tercih etmektedirler.
Böylece masrafların azaldığı ve verimliliğin
arttığı belirtilmektedir [
Dolayısıyla uzaktan çalışma ortamlarının, günümüz teknolojik altyapıları ile birleştiğinde, yeni ve farklı çalışma olanakları sunduğu ve verimliliği ve performansı artırıcı yönde potansiyele sahip olduğu görülmektedir.
Dünyada ve ülkemizdeki kadın istihdamının
durumu, bu konuda yaşanılan sorunlar ve
çözümler incelendiğinde özellikle ülkemizde
özgü durumlar değerlendirildiğinde, bu
problemin çözümü amacıyla BGK modeli
geliştirilmiştir. Bu model temel olarak,
eçalışma yöntemi esas alınarak bilgiye dayalı
sermayeleri olan kadınların birer e-girişimci
olabilmelerini hedeflemektedir. Dolayısıyla
bilgiye dayalı bir sermayesi olan
kadınlarımızın, uzaktan ve istediği zaman
istediği hızda katılım sağlayabileceği bir eğitim
ortamında Kitlesel Açık Çevrimiçi Ders
(KAÇD), (massive open online course –
MOOC) [
KAÇD eğitim ortamı Sermaye gerektirmeden girişimcilik yolunda ilerleyebilme olanağı Kanunu hükümlülükler ile ilgili sorumlulukların çözümü ve cesaretlendirme
Dünyadaki durum değerlendirildiğinde, iş yaşamında kadınların katkılarının artırılması amacıyla BGK e-girişimci modeli geliştirilmiştir. Bu model temel olarak Şekil 3’de gösterilen adımları içermektedir.
Şekil 3. BGK E-girişimci Modeli BGK modelinde öncelikle bir bilgilendirme sistemi hazırlanmış ve yararlanıcılara sunulan hizmetler buradan tanıtılmıştır [19]. E-öğrenme sistemi ise, KAÇD modeli esas alınarak hazırlanmıştır. Mevcut durumda aşağıdaki dersler sisteme eklenmiştir:
Satış ve Pazarlama, Dijital pazarlama yöntemleri, sosyal medya, bilgi güvenliği, hukuki mevzuat
Skype aracının kullanımı Tüm ders içerikleri alanda uzman kişiler tarafından hazırlanmıştır. İçerikler küçükbaşlıklar halinde, kişilerin kaldığı yerden kolaylıkla tekrar derse geri dönerek devam edebilecekleri şekilde düzenlenmiştir.
Ayrıca zengin bir soru bankası hazırlanmış ve kişilerin aşamalı olarak derslerde başarı gösterdikten sonra diğer konuları takip etmeleri sağlanmıştır. Dolayısıyla kendi içinde bir ölçme ve değerlendirme sistemini de içeren eöğrenme ortamı açık kaynak bir öğrenme yönetim sistemi (Moodle) üzerinde kurulmuştur. Bu sayede sistem üzerindeki derslerin ve içeriklerin sürekli olarak zenginleştirilmesi hedeflenmektedir.
Etkileşimli bir öğrenme ortamı oluşturmak ve eğlenceli bir şekilde çalışma ortamı pratiği sağlamak amacıyla bir iş sümülatörü de oyunlaştırma tekniği kapsamında geliştirilerek sisteme eklenmiş durumdadır.
Şekil 4. BGK Etkileşimli Öğrenme-İş Simülatörü BGK projesi kapsamında seçilen hedef kitle yararlanıcıların, evlerinden ayrılmalarına gerek kalmadan bilgiye dayalı sermayelerini ticarete dönüştürebilmeleri için e-ticaret ortamı ideal bir çözüm olmaktadır. Böylelikle katılımcıların yer ve zamandan bağımsız olarak ticari faaliyetlerini yerine getirmeleri mümkün olabilmektedir. E-ticaret olanakları ile bilgiye dayalı olarak sunulan hizmetlerin dünyanın herhangi bir bölgesindeki kişilere ulaştırılması ve bu hizmetlerin katılımcılar için en uygun olan zaman diliminde verilmesi sağlanabilmektedir.
E-ticaret sistemi kapsamında, Türkiye Bilişim Derneği altyapısı ve kurumsal hizmetleri sayesinde çift taraflı bir güvence ile ticari faaliyetlerin yürütülmesi sağlanacaktır. Aksi durumda herhangi bir ticari faaliyet içinde bulunması mümkün olamayan hedef kitlemizin, e-ticaret yaklaşımı ile sadece İnternet erişimi ve bir bilgisayar ile hizmetlerini sunabileceklerdir. BGK e-ticaret ortamı ayrıca Pazar-yeri uygulaması ile katılımcıların sundukları hizmetleri müşterilerine tanıtımları, hizmetleri ile ilgili detayları sunmaları mümkün olabilmektedir. Böylelikle müşteriler almak istedikleri hizmetleri, en uygun hizmet sunucusuna ulaşarak alma olanağı elde edebilmektedir.
Pazarlama teknikleri ile tanıtımı yapılmış hizmet ürününü satın al butonuna basarak alışveriş sepetlerine atarlar. Kendilerine sunulan ödeme seçeneklerinden bir tanesini seçerek alışverişlerini tamamlarlar. E-ticaret site sahibi de, ilgili ürünü, satın alan tüketici artık buluşmuş olurlar.
BGK e-ticaret ortamının sunduğu diğer bir olanak ise, müşterilerin almış oldukları hizmetler ile ilgili geri bildirimleri doğrudan hizmet sağlayıcısına iletmeleri sağlanmakta, böylelikle sunulan hizmetlerin sürekli olarak geliştirilmesi ve iyileştirilmesi mümkündür. Bunun yanısıra BGK e-ticaret ortamının hizmet alan kişilerin aldıkları hizmetler ile ilgili memnuniyet durumlarını, diğer hizmet alıcılar ile paylaşmalarının sağlanmasıdır. Böylelikle hizmet çeşitli hizmetler ile ilgili fiyat/performans değerlendirmesi yapmakta olan müşterilerin bu değerlendirmeleri daha sağlıklı bir şekilde yapabilmeleri için bir altyapı hazırlanmıştır.
Evde faaliyet gösterecek olan birey, tek başına veya birkaç kişi ile birlikte sahip olduğu bilgi, birikim, tecrübe ve analiz yeteneğini danışmanlık, müşavirlik, yazılım ve benzeri başlıklar altında gelir kazandırıcı hale getirebilmektedir. Ev ofis (Office-home) kavramı çerçevesinde yürütülen söz konusu faaliyetler için üretimsel maliyetler söz konusu olmamakla birlikte, iş yükü/saat uygulaması yaygındır. Ekonominin gelişmesinde önemli yeri olan girişimciliğin gelişmesi için temel iki şart olan iş fikri ile finansman çoğu zaman aynı kişide bir arada bulunamamakta, bu nedenle orijinal bir iş fikri olan girişimcinin finansmana ihtiyacı olmakta.
Dolayısıyla, kadınların mesleki faaliyetlerine evlerinden devam edebilmelerini sağlamakamacıyla, finansman ve iş fikri oluşumu süreçlerinde kadınlarımızı destekleyecek BGK modeli ile kadınlarımızın girişimcilik konusunda cesaretlendirilerek, ülkemizdeki girişimci kadınların sayısının artırılmasında önemli bir adım olacağına inanmaktayız. Projejinin ülke geneline yayılması ile ülke ekonomisine de ciddi bir katkının sağlanması, ülkedeki üretkenliğe katkı sağlanması ve verimliliğin artırılmasının mümkün olacağına inanmaktayız.
Teşekkür Bu çalışma, Ankara Kalkınma Ajansının finansal desteği ile gerçekleştirilmiştir. Yazarlar, Ankara Kalkınma Ajansına bu çalışmayı gerçekleştirebilmek için verdiği destekten dolayı teşekkür ederler.
[1] ANKARAKA, 2014. Ankara’da kadın girişimciliği: örnekler ve yol haritası, Ekim 2014 Araştırmalar serisi - 2 Ankara Kalkınma Ajansı, http://www.ankaraka.org.tr/tr/files/yayinlar/AnkaradaKadin-Girisimcilik.pdf [2] TÜİK, 2016. İstatistiklerle Türkiye Raporu, http://tuik.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=24638 [3] TÜİK, 2012. İstatistiklerle Türkiye Raporu, [4] Businessht (2017), Kadın çalışırsa 12 trilyon dolar kardayız,http://www.businessht.com.tr/ekonomi/haber/14 16093-kadinin-is-hayatinda-olmamasinin-zarari-12-trilyondolar [5] Seierstad, C., Warner-Søderholm, G., Torchia, M., & Huse, M. (2017). Increasing the number of women on boards: The role of actors and processes. Journal of Business Ethics, 141(2), 289-315. [6] Goldin, C. (2006). The quiet revolution that transformed women's employment, education, and family (No. w11953). National Bureau of Economic Research. [7] Martin, L.M., & Halstead, A. (2003). Knowledge and learning in female team-managed firms adopting information communication technologies (ICTs). Women in Management Review, 18(6), 334–337. [8] Hughes, K.D. (2001). Self-employment, skill development and training in Canada Vol.1. Applied Research Branch, Human Resources Development Canada.
Dicle Üniversitesi Fen-Ed Fakültesi Matematik Bölümünden 1987 yılında mezun oldu. Yazılım geliştirme konusunda profesyonel eğitimini Ankara’da tamamlamış olup Ankara Büyükşehir Belediyesi EGO Genel Müdürlüğü’nde programcı olarak iş hayatına başlamış olup Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nda Bilgi İşlem Daire Başkanı olarak kariyer sürecinde Türkiye’nin en önemli e-devlet projelerinde görev almıştır. Halen Bakanlık Müşaviri olarak görev yapmaktadır. Türkiye Bilişim Derneğinin 23 yıldır üyesi olup, çalışma gruplarında yer almıştır. TBD Ankara Şubesi Denetim Kurulu üyesi, Kadın Çalışma Grubu Başkanı ve Üretkeniz.biz Hizmet Üretim ve Pazarlama Kooperatifi ortağıdır.
Nurcan Özyazıcı Sunay çalışmalarındaki başarısından dolayı Dünya Gümrük Örgütü tarafından “üstün hizmet madalyası” ile ödüllendirildi, Gerek yurt içi, gerekse yurtdışında ilgili sektörlerle oluşturulan çalışma gruplarına başkanlık yaptı. Dünya Gümrük Örgütü, Avrupa Komisyonu, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı gibi uluslararası kuruluşlarda oluşturulan Bilişim Çalışma gruplarına başkanlık ederek, Ülkemizi yurtdışında başarıyla temsil etti. Halen Gümrük ve Ticaret Bakanlığında Bakanlık Müşavirliği görevini yürütmekte, aynı zamanda Atılım Üniversitesi Uluslararası Ticaret ve Lojistik Bölümünde yarı zamanlı Öğretim Görevlisi olarak ders vermektedir. Ayrıca, TBD Ankara Şubesi Yönetim Kurulu Başkanıdır.
Doç. Dr. Nergiz Ercil Çağıltay