e-devlet;Türkiye’de e-devlet; e-devlet ölçümü Moreover, Turkey's weak and strong areas in egovernment are discussed. The discussion is based on the findings of the e-Performance evaluation study which is conducted regularly every year by EDMER since 2009. The e-Performance study is based on the eTransformation metric which is a composite metric of the most important indicators in the e-government field. GİRİŞ Bilgi ve iletişim teknolojilerinde süregelen gelişme ve yeniliklerden etkilenmekte olan devletler, e-dönüşüm sürecini başlatmışlardır. Devletler, e-dönüşüm yolunda ilerleme kaydedebilmek amacıyla e-performans değerlendirmesine gereksinim duymaktadır. e-Devlet çalışmalarında değerlendirme süreci ilerlemenin, başarı ve eksikliklerin belirlenmesinde, gelecek e-devlet çalışmaları için geri bildirimler sağlanmasında önemli bir rol oynamaktadır. Devletler e-Devlet projeleri için büyük miktarda kaynak ayırmaktadır, bu nedenle başarının garanti edilmesi için e-devlet performans ölçümü yapılmalı ve devletler değerlendirme çıktılarını göz önüne alarak gerekli aksiyonları gerçekleştirmelidir. Günümüzde ülkelerin e-devlet performanslarının değerlendirilmesi amacıyla araştırma kurumları tarafından geliştirilmiş olan çeşitli yöntemler bulunmaktadır. Ancak, var olan e-devlet değerlendirme yöntemlerinde önemli eksiklikler göze çarpmaktadır. Örneğin, yöntemlerin ürettiği sonuçlara bakıldığında aynı ülkeler için farklı e-performans değerleri görülmektedir. Ayrıca, yöntemlerde yer alan birçok metrik, değerlendirme sonucu üzerinde etki katsayısı düşük olduğu için elde edilen performans skorunu önemli ölçüde etkilememekte, ancak diğer taraftan değerlendirme sürecinin zorlaşmasına neden olmaktadır. Yöntemlerdeki bu gibi eksiklikler nedeniyle ülkeler gerçek e-dönüşüm performans sonuçlarını öğrenme sorunu yaşamaktadır. Bu gereklerden yola çıkarak, ODTÜ e-Devlet Araştırma ve Uygulama Merkezi (EDMER) tarafından yeni bir e-Performans Değerlendirme Yöntemi geliştirilmiştir. Çalışma kapsamında öncelikle Türkiye’nin e-devlet performansının uluslararası endekslere göre ne durumda olduğu ortaya konulacaktır. Ayrıca, bu endekslerden yola çıkılarak hazırlanan E-Performans Değerlendirme Yöntemi kısaca anlatılacak ve Türkiye’nin e-dönüşümde ve e-dönülüm alt kategorilerinde ne durumda olduğu tartışılacaktır. Çalışmada son 5 yıldaki veriler baz alınmıştır.1 1 İki yılda bir yayınlanan raporlarda ise yeterince veri sunabilmek için son 5 yıl değil, son 5 rapor göz önüne alınmıştır.
Bilişim Teknolojileri Kullanımı 2000’de, Avrupa Birliği “dünyadaki en rekabetçi ve dinamik bilgi tabanlı ekonomi” olma hedefiyle “eAvrupa” girişimini başlatmış, “eAvrupa” projesi aday ülkeleri de kapsayacak şekilde “e-Avrupa+” girişimine evrilmiştir [1, 7]. Türkiye, Malta ve Kıbrıs ile birlikte, Şubat 2001’de Avrupa Komisyonu tarafından e-Avrupa Eylem Planı’na davet edilmiştir. Türkiye bu çalışmalara e-Türkiye projesi ile başlamıştır. Ondan sonra, 58. ve 59. Hükümetler tarafından bir acil eylem planı hazırlanmıştır. Bu acil eylem planı eski “e-Türkiye” projesi kapatılmış, 2003 yılında, şu an “e-Dönüşüm Türkiye Projesi” olarak bilinen projeye dönüştürülmüştür. Sonrasında, 2003 ve 2004 yıllarını kapsayan Kısa Dönem Eylem Planı (KDEP) yürürlüğe konulmuştur[2]. 2006’da 2006-2010 dönemini kapsayan Bilgi Toplumu Stratejisi ve Eylem Plânı hazırlanmıştır. Türkiye’de e-dönüşüm politikası çerçevesinde, tüm euygulamalara tek merkezden erişimin sağlanması amacıyla resmi e-devlet portalı (e-devlet kapısı) 18Aralık 2008’de açılmıştır [3]. 2015 – 2018 dönemini kapsayan 2015-2018 Bilgi Toplumu Stratejisi ve Eylem Planı ise 30 Aralık 2014 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Eylem planı 8 ana konuda 72 hedeften oluşmaktadır [4]. Ana konular aşağıda verilmiştir: Bilgi Teknolojileri Sektörü Genişbant Altyapısı ve Sektörel Rekabet Nitelikli İnsan Kaynağı ve İstihdam Bilgi ve İletişim Teknolojilerinin Topluma Nüfuzu Bilgi Güvenliği ve Kullanıcı Güveni Bilgi ve İletişim Teknolojileri Destekli Yenilikçi Çözümler İnternet Girişimciliği ve e-Ticaret Kamu Hizmetlerinde Kullanıcı Odaklılık ve Etkinlik Hanelerde Bilgisayar Kullanımı Hanelerde İnternet Kullanımı "Girişimlerde İnternet Kullanımı" "Girişimlerde Bilgisayar Kullanımı"
e-Devlet kapısı açıldığı andan itibaren “turkiye.gov.tr”2 sitesindeki bilgiler şu şekildedir:
Kayıtlı Kullanıcı: 35.153.219 Hizmet: 2.387
Kurum: 374 Şekil 1’de TÜİK tarafından yayınlanan Bilgi Toplumu İstatistikleri’ne göre Türkiye’deki internet ve bilgisayar kullanımı oranları verilmiştir[6]. Şekilden de görülebileceği üzere hem hanelerde hem de girişimlerde teknoloji kullanımı hızlı bir şekilde artmaktadır. e-Devlet Kapısının kullanıma girdiğinden sadece 9 yıl sonra ülke nüfusunun yaklaşık yarısına ulaşması da bu durumu kanıtlamaktadır.
Bu bölümde literatürde sıklıkla geçen çeşitli e-devlet ölçüm endeksleri ve o raporlara göre Türkiye’nin son 5 yıldaki durumu verilmiştir.
Endeksi, Birleşmiş Milletler tarafından iki yılda bir yayımlanan bilgi iletişim alanındaki çeşitli altyapısal gelişmeler ve vatandaşların bilgi ve iletişim teknolojilerine uyumunu gösteren bir ölçme endeksidir (Tablo 1).
Tablo 1: EGDI’ye göre Türkiye’nin puanları
Yıl
0,48 0,47 0,52 0,54 0,59
Sıralaması 76 69 80 71 68
Toplam Ülke Sayısı 4. Küresel Rekabet Endeksi (Global Competitiveness Index – GRI): Dünya Ekonomik Forumu tarafından devletlerin rekabet edebilirliği ve verimliliği belirleyen unsurları ölçmeyi amaçlamaktadır. Yıllık olarak yayımlanır (Tablo 4). Rekabet edebilirliğin ölçümü için kullanılan olan internet kullanımı, teknolojiye hazır olma gibi kategoriler sayesinde bu endeks e-dönüşüm hakkında da bilgi vermektedir. 2012 2013 2014 2015 2016 3 ,79 ,467 ,427 ,578 ,573 ,623 ,067 ,525 ,215 ,552 8 4 , 5 ,411 ,141
E-PERFORMANS DEĞERLENDİRME YÖNTEMİ3 “e-Performans Değerlendirme Yöntemi”, Dünya ve Türkiye’de bugüne kadar üretilmiş olan, ve bir önceki bölümde kısaca bahsedilen, başarılı e-dönüşüm değerlendirme metotları baz alınarak türetilen yeni bir eperformans değerlendirme yöntemi olarak sunulmaktadır [5]. Bu yöntem, incelenen e-dönüşüm değerlendirme metotlarında yaygın olarak yer almakta olan ölçüm göstergelerini içererek, e-dönüşüm değerlendirme sürecinde devletlere yardımcı olmayı hedeflemektedir. Önerilen yöntem, kendine özgü metrikleri kapsayan beş ölçüm kategorisinden oluşmaktadır. Bu kategoriler Tablo 5’te verilmiştir. 3 Çalışma kapsamında kullanılan bütün https://edmer.metu.edu.tr/e-performans-ana-sayfa sayfasından erişilebilir. verilere Her alt kategori yer nedeniyle burada verilmeyen sayısı 5 ile 10 arasında değişen toplam 46 tane alt göstergelerden oluşmaktadır. Tartışma bölümde önemli göstergelerde Türkiye’nin performansı tartışılacaktır. Bu alt kategorilerin aritmetik ortalaması alınarak her ülkenin eDönüşüm puanı hesaplanmaktadır. e-Dönüşüm puanı 0 – 10 arasında değişmektedir. Türkiye’nin alt kategorilerdeki performansı Şekil 1’de, e-Dönüşüm puanı ise Şekil 2’de verilmiştir. Şekil 3: Türkiye'nin Son 5 Yıldaki e-Dönüşüm Puanı
Şekil 2 incelendiğinde Türkiye’nin e-Dönüşüm puanın 2012’den sonra bir düşüş içinde olduğu ancak bu düşüşün çok ciddi olmadığı görülmektedir.
Alt kategoriler incelendiğinde ise Ekonomi Ortamı kategorisinde puanlarının 7’nın üstünde olduğu (20127,93;2013-7,64;2014-7,42;2015-7,58;2016-7,35) ve bu kategorinin diğer kategorilere göre en istikrarlı ve başarılı kategori olduğu gözlenmektedir. Ekonomi ortamını, e-Toplum ve Politik ve Düzenleyici Ortam takip etmekle birlikte, Politik ve Düzenleyici Ortam son yılda en fazla düşüş yaşanan alt kategori olmuştur. Politik ve Düzenleyici Ortam kategorisinin altında olan “Yargı bağımsızlığı” ve “Fikri Hakların Korunması” ve “BİT ile ilgili yasalar” göstergeleri Türkiye’nin en az puan aldıkları göstergeler arasındadır.
Türkiye’nin söz konusu beş alt kategori arasında en başarısız olduğu alan ise İnsan Kaynağı olmuştur. “Eğitim Sisteminin Kalitesi”, “İnternete erişimine sahip okul oranı”, “Yetişkin okuryazar oranı” ve “Üniversiteişletme işbirliği” göstergelerinden oluşan İnsan Kaynağı özellikle “Eğitim Sisteminin Kalitesi” göstergesindeki düşük performansı ile Türkiye’nin son 5 yılın genelinde en başarısız olduğu kategorisi olmuştur. Bununla beraber bilgi toplumu istatistiklerinde de görüldüğü gibi internete olan erişimin artması bu kategoride son iki yılda görülen artışı açıklamada yardımcı olmaktadır. Son iki yılda Türkiye “İnternete erişimine sahip okul oranı”nda Dünya ortalamasının üzerine çıkmıştır.
Türkiye’nin kendi içinde değerlendirilmesi yapıldığında, ekonomik ortamın en yüksek puana sahip kategori olduğu görülürken geçtiğimiz yılda ne başarısız olduğu al kategorinin ise “Politik ve Düzenleyici Ortam” olduğu ortaya çıkmıştır.
Beş yıllık genel bir analiz yapıldığında TÜİK ve e-devlet kapısı verilerine göre internet ve bilgisayar kullanımının sürekli arttığı bir ortamda e-devlet performansında bir artış yaşanmaması ve hafif bir düşme eğilimi içinde Türkiye’nin dünya ülkeleri arasında genellikle benzer sıralamalar alması üzerine düşünülmesi gereken bir durum olarak ortaya çıkmaktadır. [3] Bülbül, A. (2017). E-Devlet uygulamalarının bilgi ve belge yönetim açısından analizi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans tezi. ÖZGEÇMİŞ(LER)